Hoofdstuk17 DNA -   Inhoudsopgave binas-tabellen 6e editie §1?...

Hoofdstuk 17 DNA Nectar 4e editie biologie 6 vwo leerboek    Inhoudsopgavebinas-tabellen 6e editie §1 DNA in je cellen (CE)67F170A71B71C §2 DNA kopiëren (CE)71D76A §3 Het maken van polypeptideketens (CE) 71A71E – 71H71J71K2 §4 Het belang van de nucleotidevolgorde (CE)76B §5 Genregulatie (CE)71K Leerdoelen samengevat Samenstelling DNA en chromatine §1 DNA-verdubbeling (duplicatie) §2 DNA-onderzoek§1 en §2 en §4 Van DNA naar mRNA (transcriptie) §3 Van mRNA naar eiwit (translatie) §3 DNA-schade§4 Regeling genactiviteit in cellen §5 §1 DNA in je cellen DNA (deoxyribonucleic acid) bevat de informatie voor het maken van eiwitten 71C verdeeld over 46 chromosomen in de celkern en het cirkelvormig DNA in de mitochondriën DNA-molecuul bestaat uit twee strengen die samen een dubbele helix vormen

nucleotide: bouwsteen van DNA en RNA

-fosfaatgroep -suikermolecuul (deoxyribose/ribose) -stikstofbase (A, C, G of T/U) 71A deoxyribose heeft 5 C-atomen die op een vaste manier genummerd zijn 67F1 C-atoom (1’) vormt een binding met de stikstofbase -basenparen: vaste combinaties van twee basen (A-T en C-G) die beide DNA-strengen bij elkaar houden via waterstofbruggen 71B -complementair: volgorde in de ene DNA-streng (leidende streng) bepaalt die in de andere (volgende streng) en andersom 71D C-atoom (5’) vormt een binding met de fosfaatgroep -5’-einde (met de vrije fosfaatgroep) van de ene streng ligt naast het 3’-einde (met de vrije OH-groep) van de andere 71C elke nucleotide in een streng is via zijn fosfaatgroep gekoppeld aan het 3’ C-atoom van het deoxyribose van het nucleotide ernaast opgerold DNA in de celkern 70A histon: eiwit in de chromatinedraad dat DNA-moleculen verstevigt en beschermt 8 histonen vormen samen een bolletje waar een deel van het DNA-molecuul omheen zit

nucleosoom: geheel van 8 histonen met het daaromheen gewikkelde DNA

bijeengehouden door histon H1

chromatinedraad: draad van aan elkaar gekoppelde nucleosomen

chromatinedraad spiraliseert tot chromatine 1 / 2

mtDNA (mitochondriaal DNA): cirkelvormig DNA in mitochondriën

erft over van moeder op kind via de mitochondriën in de eicel bevat 37 genen waarvan 13 coderen voor eiwitten betrokken bij de aerobe dissimilatie rest codeert voor rRNA (bouwstenen ribosomen) en tRNA (transporteert aminozuren)

genoom: totale DNA van een persoon dat bestaat uit genen

gen: deel van het DNA met de informatie voor de productie van een of meerdere eiwitten ieder gen heeft zijn eigen sequentie: volgorde van de stikstofbasen in het DNA alle cellen hebben hetzelfde DNA afhankelijk van hun functie zijn verschillende genen actief

coderende DNA: deel van het DNA dat codeert voor eiwitten

niet-coderend DNA: grootste deel van het DNA codeert niet voor eiwitten

functie is bv. rRNA produceren of genen aan- en uitschakelen in coderende DNA repetitief DNA: deel van het (meestal niet-coderend) DNA dat bestaat uit een aantal herhalingen (repeats) van een serie nucleotiden STR (short tandem repeats): type repetitief DNA met een aantal korte repeats van 2 tot 10 nucleotiden lang -chromosomen in cellen komen in paren voor → iedereen heeft van een bepaalde STR twee exemplaren (soms gelijk, meestal verschillend) -net als bij genen spreken onderzoekers bij STR’s over allelen -DNA-profiel: unieke set STR’s in het DNA van een individu dat bestaat uit (meestal)

dertien verschillende loci: plaatsen in het DNA

§2 DNA kopiëren DNA-moleculen verdubbelen zich in een celcyclus tijdens de S-fase via DNA-replicatie 76A DNA-replicatie start op veel plaatsen tegelijk → verkorte totale replicatietijd enzymencomplex verbreekt op een startpunt de H-bruggen tussen DNA-strengen helicasen ‘ritsen’ naar beide kanten toe het DNA verder open → replicatievorken RNA-polymerase primase maakt op het startpunt een primer vast van 20 ribonucleotiden (RNA, dus ribose en uracil) vanaf de primer vormt het enzym DNA-polymerase een nieuwe streng -ruimtelijke structuur → enzym kan op één manier aan DNA-streng hechten → enzym leest nucleotiden van DNA-streng alleen in 3’ → 5’ richting en vormt in 5’ → 3’ richting (van het startpunt af) een leidende streng 71D -DNA-polymerase maakt DNA-nucleotiden vast in de juiste combinaties (C-G, A-T) en koppelt ze zijwaarts aan elkaar tot een continue reeks op beide DNA-strengen in andere richting van startpunt verloopt replicatie in kleine stukjes → volgende streng -RNA-polymerase primase plaats op korte afstand van het startpunt een RNA-primer waar vanaf DNA-polymerase in de 3’ → 5’ richting (naar het startpunt toe) een stuk DNA kan vormen (achterwaarts kopiëren)

-Okazaki-fragment: kort DNA-fragment (van volgende streng) met een RNA-primer

-primase voegt een nieuwe RNA-primer toe ander type DNA-polymerase vervangt RNA-nucleotiden uit primers door DNA-nucleotiden enzym ligase koppelt de Okazaki-fragmenten aan elkaar tot een complete streng enzymen controleren of de replicatie foutenvrij is semi-conservatieve replicatie: na de replicatie bestaan beide DNA-moleculen uit een originele en een nieuw gevormde streng

• / 2