De ondergang en daarna. De vervolging van de Nederlandse Joden en

1

De ondergang en daarna. De vervolging van de Nederlandse Joden en haar nasleep, 1940 tot nu

College 1: Antisemitisme

Het fragment waarin Joost Prinsen een gedicht voordraagt van Willem Wilmink over Ben Ali Libi laat twee reacties op de moord van de Joden zien: de absurditeit ervan en dat het emotioneel overweldigend is. Als historici heb je hier alleen niks aan. Ook al is het absurd wat er is gebeurd, het blijft geschiedenis die we alsnog moeten proberen te begrijpen. We kunnen daarnaast ook niet blijven treuren om de slachtoffers, maar we moeten de daders gaan begrijpen. Het is de bedoeling om het onderwerp met wat distantie te bekijken, ook al zal het ons dan alsnog raken. Het is ook belangrijk om te beseffen dat de voorgeschiedenis niet per se had hoeven leiden tot de Holocaust.Toen de voorgeschiedenis nog voorgeschiedenis was, had niemand kunnen denken dat dit zou gebeuren. Het was dus niet onvermijdelijk. Dat is een denkfout van veel historici, omdat we niet goed kunnen omgaan met toeval.

Intensiteit antisemitisme (volgens Hayes) De voorgeschiedenis is de geschiedenis van het antisemitisme. Antisemitisme: joden (een religieuze groep; aanhangers van het judaïsme) hebben bepaalde gemeenschappelijke kenmerken die niet aantrekkelijk worden gevonden. Dit kan variëren van onschuldige vooroordelen (bijv. jodenstreken)

tot mensen die uitgemoord moeten worden:

• Xenofobische vorm is de onschuldige, gebruikelijke vorm, zoals wij allemaal vooroordelen

hebben.

• Chimerical (hersenschimmen), paranoïde vorm is het vooroordeel dat een soort

complottheorie wordt: Joden zijn een gevaarlijke groep die het op mij en mijn groep gemunt hebben.

Drie bezwaren van antisemitisme Antisemitisme is daarnaast door de loop van de tijd erg ontwikkeld. Hayes onderscheidt drie periodes die worden gekenmerkt door drie bezwaren tegen Joden. Deze bezwaren volgen elkaar op in de geschiedenis.

• Joden hebben de verkeerde religie (anti-judaïsme)

Dit is het oudste bezwaar, wat begint bij de diaspora. De diaspora is de verspreiding van het Joodse volk vanuit Palestina. Eerst in de 6 e eeuw voor Christus bij de Babylonische ballingschap en daarna in de 1 e eeuw na Christus. Hierdoor worden joden een minderheid in andere landen en ze kiezen daar vervolgens allemaal voor segregatie: afgescheiden bestaan. In het bijzonder weigerden de joden om een andere religie aan te nemen, omdat zij uitvinders zijn van een monotheïstische godsdienst: er is één God. Ze konden daarom bijv. niet de Romeinse keizer toevoegen aan hun godsdienst. Dit levert wel problemen op, maar eigenlijk begint de geschiedenis van het anti-judaïsme pas echt met het christendom. Dit is heel vreemd, omdat het jodendom en christendom heel erg met elkaar verwant zijn: ze geloven allebei in hetzelfde Oude Testament, maar het verschil zit in het Nieuwe Testament en de komst van Jezus. Joden vervullen dus een rol in de christelijke theologie: ze hebben Jezus afgewezen, maar als ze hier op terugkomen, zal het einde van de wereld komen. Dit verklaart waarom deze minderheid van joden is blijven bestaan in tegenstelling tot allerlei andere religieuze minderheden. Tegelijkertijd moeten joden ook lijden, want ze hebben Jezus afgewezen: they were to suffer, but they were to survive (Hayes). Dat is ook onderdeel van het plan.

Het anti-judaïsme kent een aantal krachtige, religieuze elementen:

• Joden erkennen de Messias niet;
• Ze hebben Hem gedood;
• Ze ontheiligen christelijke rituelen (zoals het Avondmaal is de mythe); 1 / 3

2

• Ze hebben eigen rituelen waarvoor ze christelijk bloed gebruiken bijv. het aftappen van bloed

uit een christelijk kind voor hun matsen.Het resultaat van het anti-judaïsme is een toenemende Jodenvervolging in de Middeleeuwen. In de 11 e eeuw in de periode van de kruistochten komt het tot massaal publiek geweld tegen de Joden: pogrom. Als in 1348 de pest in Europa uitbreekt en een derde deel van de bevolking omkomt, krijgen de Joden daar de schuld voor; zij zouden de waterputten hebben vervuild. Ze krijgen steeds meer beperkingen opgelegd en in de vroege 16 e

eeuw wordt de eerste getto opricht: een wijk waar Joden

moeten wonen. Er komen allerlei restricties voor waar Joden mogen werken, waardoor ze vaak in vrije beroepen als de handel en het geldwezen terecht komen, omdat ze daar geen baas hoefden te hebben en ook geen grond voor hoefden te bezitten. Dit leidt in de Middeleeuwen tot het stereotype dat Joden parasieten zijn, wat is gebaseerd op een economisch misverstand dat handelaars niks doen, maar alleen maar geld verdienen van iets wat anderen gemaakt hebben (wat natuurlijk niet waar is). Aan het eind van de Middeleeuwen worden Joden algemeen gezien als bedreigende en halfmenselijke wezen die buiten de maatschappij horen te staan en daarom worden ze massaal verbannen. Afhankelijk van het land gebeurt dit eind 14 e , 15 e of 16 e eeuw. De rol van de kerk is hierin tweedelig: enerzijds geweld voorkomen, maar anderzijds gelovigen opvoeden met het idee dat joden de verraders en moordenaars zijn van de Messias. In de christelijke liturgie werd ook nog lange tijd zo naar joden verwezen.

Humanisme en Reformatie Het wordt enerzijds beter door het humanisme en de Reformatie aan het begin van de vroegmoderne tijd. Het humanisme wijst religieus fanatisme namelijk af en de Reformatie (protestantse hervormingsbeweging tegen de katholieke kerk) is tegen de vele rituelen, waarmee de ideeën van ontheiliging van rituelen hun kracht verliezen. Daarnaast legt de Reformatie de nadruk op de Bijbel en dit zorgt voor nieuwe belangstelling voor de joden, want zij zijn immers de mensen, het volk van het ‘Boek’. Daartegenover staat de Contrareformatie (de reactie van de katholieke kerk op de Reformatie) wat juist leidt tot een hernieuwd antisemitisme. Door de boekdrukkunst wordt het ook steeds makkelijker om antisemitische pamfletten te verspreiden.

• Joden hebben de verkeerde cultuur

Deze fase vindt plaats in de Verlichting. De Verlichting brengt een grote verbetering in de positie van de Joden en allerlei andere minderheden, omdat het staat voor rationalisme en individualisme: alle individuen zijn gelijkwaardig. Dit leidt tot de emancipatie van de Joden: ze krijgen burgerrechten. In de loop van de 19 e eeuw gebeurt dit ook in Nederland. Religie wordt een privéaangelegenheid, dus daardoor werden Joden niet anders dan anderen. Als je het recht hebt op burger zijn, brengt dit ook een verplichting met zich mee: ze moeten (deels) assimileren. Van twee kanten roept dit problemen op. Voor Joden is assimilatie een grote bedreiging, want je wordt als Jood geboren en traditioneel gezien ben je alleen Joods als je een Joodse moeder hebt. Orthodoxe Joden zijn daarom fel tegen assimilatie. Aan de andere kant zeggen antisemieten dat Joden wel de rechten accepteren, maar niet de plichten van assimilatie. Zijn ze dus wel goede burgers als ze zich niet conformeren aan onze dominante cultuur? Het argument: ze kunnen niet bij ons horen, want ze hebben de verkeerde religie, wordt: Joden kunnen wel bij ons horen, maar dat willen ze niet, want ze willen hun eigen cultuur niet opgeven.

• Joden hebben het verkeerde ras (modern antisemitisme)

Het racisme komt op in de tweede helft van de 19 e

eeuw: allerlei fysieke eigenschappen zijn

biologisch bepaald. Het uiterlijk van mensen houdt direct verband met hun geestelijke kwaliteiten, hun karakter en allerlei andere zaken. Dit noemen we tegenwoordig het modern antisemitisme: het gaat nu niet meer om hun religie of om hun onwil om te assimileren, maar om hun ras. Dit maakt het een stuk gevaarlijker, omdat Joden niet meer onderdeel zijn van het heilsverhaal (zoals bij het antisemitisme), maar ze zijn aartsvijanden. Hier kunnen ze niks meer aan doen (ook niet assimileren), want het zit nu eenmaal in hun aard opgesloten. Hun bestaan is het probleem geworden. 2 / 3

3

Aantrekkingskracht modern antisemitisme Waarom zouden mensen zich zorgen maken over Joden terwijl er ook heel veel andere minderheden

zijn? Hayes zegt hierover:

• Moderniteit (gevolgen van de Industriële Revolutie) brengt ontwrichting. De moderniteit is

voor veel mensen een verbetering, maar voor sommigen ook een verslechtering. De Joden zijn zeer geschikt als zondebok om hiervoor de schuld op zich te nemen, omdat juist veel Joden de industrialisering omarmen en ervan profiteren.

• Het antisemitisme identificeerde de Joden met de moderniteit: ze zijn in de 19

e eeuw heel succesvol en er zijn relatief veel joden die in die tijd een belangrijke rol spelen in de moderniteit (bijv. Freud, Einstein, Marx).

• De conservatieven keuren de moderniteit juist af en zij zijn vaak felle nationalisten. Het

nationalisme suggereert dat we allereerst burgers van de natie zijn en daar hoort onze loyaliteit te liggen. Kunnen Joden dan wel goede staatsburgers zijn, aangezien ze zo anders zijn? Joden zijn eigenlijk een colonne binnen de natie, omdat ze vreemdelingen zijn. Hier ontstaat het idee dat Joden wel lijken op staatsburgers, maar dat ze in het geheim over de grenzen samenwerken en een groot internationaal complot smeden waar de brave burgers geen zicht op hebben. In tegenstelling tot de identificatie van de Joden met de moderniteit is dit een fantasie, maar toch werd het een heel wijdverbreid idee.➢ Zionisme is Joods nationalisme: Joden moeten een eigen staat hebben. Zionisten zeggen tegen alle Joden: jullie denken dat jullie een eigen land hebben en burgers zijn daarvan, maar jullie horen er eigenlijk niet bij.

• De complottheorie wordt nog groter doordat mensen denken dat Joden een

disproportionele invloed hebben. Dit idee is niet raar, omdat Joden in bepaalde beroepen een grote oververtegenwoordiging hebben. Er is dus een combinatie van oude en nieuwe verwijten: dat Joden gebruik maken van hun nieuwe vrijheid om allerlei machtige posities te krijgen, terwijl ze eigenlijk anders zijn dan de meerderheid; dat ze een colonne vormen binnen de natie; dat ze de gastnatie ondermijnen met allerlei modernistische dingen etc. Zo ontwikkelt een politieke ideologie met allerlei antisemitische ideeën.

• In de tweede helft van de 19

e eeuw is ook de opkomst van de massapolitiek en hierdoor duiken overal in Europa antisemitistische partijen op vermengd met agressief nationalisme en antikapitalisme. Joden staan namelijk vaak symbool voor het kapitalisme: zij zijn de typische uitbuiter van de arbeider. De nazi’s hoefden het antisemitisme dus niet uit te vinden, maar ze konden gebruik maken van een lange geschiedenis van diep in de cultuur gewortelde ideeën (Joden als moordenaars van Jezus, profiteurs, samenzweerders, schenders van kinderen, communisten, bedreigers van het biologische ras etc.). Door kinderboeken werden al deze stereotypen aan Duitse kinderen overgebracht.➢ In de film ‘De eeuwige Jood’ komen alle clichés terug. In het antisemitisme van de nazi’s zit een enorme tegenstrijdigheid: enerzijds zijn Joden ratten en vies, maar anderzijds zijn ze heel slim en zitten ze in de bovenlaag van de bevolking.

Antisemitisme en nazi-Duitsland Nieuw is dat er in nazi-Duitsland mensen aan de macht komen die de oude ideeën over Joden heel serieus nemen. Het antisemitisme is een allesoverheersend verklaringsmodel en oprecht geloof: men weet hierdoor ineens hoe alles zit en werkt. Tegelijkertijd geldt dit niet voor de hele Duitse bevolking.Hoe dichter Hitler bij de macht komt, hoe minder hij het over de Joden heeft, want het Duitse volk is veel minder geobsedeerd door de Joden dan hij zelf. Dit zie je ook door de reactie van Duitsers op anti-Joodse acties, die valt heel erg tegen. De aantrekkingskracht van de nazi’s zit hem in hun positieve boodschap over de Volksgemeinschaft: wij bouwen een nieuwe, solidaire maatschappij gebaseerd op het feit dat we allemaal bij hetzelfde volk horen. We zijn daar allereerst Duitsers en er zal een solidariteit zijn van alle Duitsers met elkaar (communistisch ideaal). Alle problemen die normaal bij de mensheid horen, zullen we oplossen. Het is dus een politieke religie: er wordt een hele andere wereld en mens belooft. In deze positieve boodschap speelt het antisemitisme toch wel

• / 3