Hoofdstuk 1: De verbintenis in het algemeen

Hoofdstuk 1: De verbintenis in het algemeen

1.2 Het begrip verbintenis

• Wat is een verbintenis?

Eenstemmigheid bestaat daarover dat het begrip verbintenis een rechtsverhouding tussen twee partijen aanduidt, krachtens welke een der partijen, de schuldenaar of debiteur, een op het terrein van het vermogen liggende prestatie verschuldigd is aan de andere partij, de schuldeiser of crediteur, die deze van haar te vorderen heeft. De verbintenis is dus zowel vorderingsrecht als schuld; zij heeft een actieve en een passieve kant.

• De verbintenis in het spraakgebruik

In het spraakgebruik wordt met verbintenis niet altijd de rechtsverhouding tussen partijen bedoeld, maar wordt het begrip ook veel misschien zelfs wel meer gebruikt als synoniem voor schuld, dus alleen bezien vanuit het oogpunt van de schuldenaar.

• Een vermogensrechtelijke prestatie

Het voorwerp van de verbintenis is een prestatie die kan bestaan in een geven, in een doen of in een niet-doen.

• Op geld waardeerbaar?

De omstandigheid dat de verbintenis van vermogensrechtelijke aard is, wil niet zeggen dat zij op geld waardeerbaar moet zijn. Dat is wel een vereiste voor de indiening van een vordering in het faillissement van de schuldenaar, maar niet voor haar erkenning als verbintenis.

• Rechtens afdwingbaar

Kenmerk van de verbintenis is, dat de nakoming daarvan in rechte kan worden afgedwongen. De verbintenis geeft niet alleen aan de schuldeiser een vorderingsrecht, maar tevens een daaraan verbonden rechtsvordering. Daarmee is de afdwingbaarheid een normale eigenschap van de verbintenis. Een verbintenis waarvan niet in rechte de nakoming kan worden gevorderd, is een verbintenis met een gebrek, een onvolmaakte verbintenis. Die onvolmaakte verbintenissen kent ons recht wel. Zij worden natuurlijke verbintenissen genoemd, zulks in tegenstelling tot de gewone verbintenissen, die dan bij wijze van tegenstelling, als civiele verbintenissen worden aangeduid.

• Verbintenissen en andere rechtsplichten

Verbintenissen zijn, van de passieve zijde gezien, weliswaar rechtsplichten, maar niet alle rechtsplichten zijn verbintenissen. De verbintenis is een subcategorie van de veel ruimere categorie rechtsplichten. De verbintenis is een rechtsverhouding tussen schuldeiser en schuldenaar. De rechtsplicht is een verplichting die door het recht in het leven is geroepen, zonder dat van een rechtsverhouding tussen schuldeiser en schuldenaar sprake behoeft te zijn.

• Rechtsplichten van partijen die niet verbintenissen zijn 1 / 4

Ook in het overeenkomstenrecht geldt dat niet alle verplichtingen die contractspartijen jegens elkaar hebben verbintenissen zijn. Zo wordt over bepaalde onderzoeks- en mededelingsplichten van partijen in het kader van het dwalingsleerstuk in de literatuur opgemerkt dat het geen echte verbintenissen zijn, maar rechtsplichten. Ook de zogenaamde schadebeperkingsplicht is geen echte rechtsplicht. De schuldeiser die schade lijdt als gevolg van wanprestatie of onrechtmatige daad, kan gehouden zijn om schadebeperkende maatregelen te nemen op straffe van geheel of gedeeltelijke vermindering van zijn aanspraak op schadevergoeding op de voet van art. 6:101 BW. Op rechtsplichten die geen verbintenissen zijn, zijn de regels uit Boek 6 over nakoming en niet-nakoming van verbintenissen niet van toepassing.

1.3 Natuurlijke verbintenissen

• Niet-afdwingbare verbintenissen

Hun gemeenschappelijk kenmerk is, dat zij in rechte niet-afdwingbaar zijn, maar dat de vrijwillige nakoming daarvan door de schuldenaar niet zonder rechtsgrond geschiedt en dus niet als onverschuldigde betaling in de zin van art. 6:203 BW kan worden aangemerkt.Omdat de vrijwillige nakoming de voldoening van een schuld is, mag zij niet als schenking worden aangemerkt.

• Soorten natuurlijke verbintenissen

De natuurlijke verbintenissen zijn onder te verdelen in drie verschillende groepen 1.Gevallen waarin vanaf het ontstaan van het recht de rechtsvordering (actie) daaraan door de wet of rechtshandeling is onthouden 2.Gevallen waarin de rechtsvordering (de actie) aanvankelijk wel bestond, maar zij later aan het vorderingsrecht is komen te ontvallen 3.Gevallen waarin de verplichting van zedelijke aard is

• Zijn natuurlijke verbintenissen wel verbintenissen?

De vraag wat een verbintenis is en of afdwingbaarheid een vereiste is voor haar bestaan, is sterk beïnvloed door de vraag of natuurlijke verbintenissen wel als verbintenissen zijn te beschouwen. Kenmerk van de natuurlijke verbintenis is immers, dat zij rechtens niet- afdwingbaar is. Het is een vraag van ordening en systematiek of men de natuurlijke verbintenis al dan niet tot de verbintenissen wil rekenen. In de omschrijving van het begrip ‘verbintenis’ moet men de afdwingbaarheid daarvan dan ook als normaal kenmerk beschouwen, daarbij bedenkend dat er ook ‘natuurlijke verbintenissen’ zijn waaraan die afdwingbaarheid is onthouden. De slotsom van het voorgaande moet zijn, dat de regeling van de verbintenis in het wetboek alleen rechtstreeks van toepassing is op de afdwingbare, civiele verbintenissen, niet ook op natuurlijke verbintenissen.

• Natuurlijke verbintenissen nader beschouwd

In 1926 heeft de Hoge Raad de ruime leer als de juiste aanvaard, en tegelijk ook de andere verbintenissen waaraan de actie ontbrak als natuurlijke verbintenissen aangemerkt. In overeenstemming daarmee worden nu in art. 3 van Boek 6 beide soorten van verbintenissen 2 / 4

natuurlijke verbintenissen genoemd. In latere arresten heeft de Hoge Raad zijn wel zeer ruime omschrijving van de natuurlijke verbintenis als een verplichting die berust op de voorschriften van de moraal en het fatsoen, gepreciseerd door alleen dringende verplichtingen van moraal en fatsoen als een natuurlijke verbintenis aan te merken.Bovendien heeft hij daaraan de eis gesteld dat zij niet alleen subjectief door de schuldenaar als dringend worden gevoeld, maar dat zij ook objectief als dringend zijn aan te merken, zowel bezien vanuit de persoon die de morele verplichting heeft als vanuit de crediteur die moreel recht heeft op de prestatie. Voor het antwoord op de vraag of sprake is van voldoening aan een natuurlijke verbintenis, is bepalend de situatie op het moment van het verrichten van de prestatie.

• Rechtsgevolgen van natuurlijke verbintenissen

Omdat bij natuurlijke verbintenissen nakoming niet kan worden afgedwongen, zijn wetsbepalingen die voorschriften geven hoe, wanneer en waar moet worden nagekomen, of die aan de niet-nakoming rechtsgevolgen verbinden, niet op de natuurlijke verbintenis van toepassing, ook niet van overeenkomstige toepassing. Voor de verjaarde vordering, ook een natuurlijke verbintenis, geeft de wet echter een bijzondere bepaling. Krachtens art. 6:56 blijft een bevoegdheid tot opschorting ook na verjaring van de vordering op de wederpartij in stand. De ratio van die bepaling is dat een opschortingsbevoegdheid niet dient te vervallen door de verjaring van de vordering waarvoor zij is uitgeoefend. De gedachte achter deze bepaling was, dat de schuldenaar die bevoegd heeft opgeschort, omdat hij zijnerzijds een vordering op de wederpartij heeft, er wellicht niet op bedacht zal zijn dat zijn vordering kan verjaren.

1.4 Bronnen van verbintenis

• De wet als enige bron van verbintenissen

Ons recht kent nog slechts één bron van verbintenissen: de wet. Art. 6:1 bepaalt dan ook, dat verbintenissen slechts kunnen ontstaan, indien dit uit de wet voortvloeit.

• Toch een open systeem van verbintenissen

Niettemin speelt de billijkheid in het verbintenissenrecht een zeer belangrijke rol. In het verbintenissenrecht worden in beginsel alle verbintenissen erkend die door de wet zijn toegelaten. Zo is de overeenkomst een nagenoeg onbeperkte bron van verbintenissen, omdat de wet uitgaat van de vrijheid van partijen om overeenkomsten te sluiten met de inhoud die zij wenselijk achten. Niet is nodig dat de overeenkomst behoort tot een van de bijzondere typen van overeenkomsten die in de wet hun regeling hebben gevonden.Hoofdregel van het overeenkomstenrecht is dan ook, dat overeenkomsten partijen verbinden en de rechtsgevolgen hebben die partijen zijn overeengekomen. Daarmee hangt samen dat de regels van het verbintenissenrecht in beginsel niet van dwingend recht zijn.

• Verbintenissen die uit de wet voortvloeien

Dat de wet enige bron van verbintenissen is, betekent niet dat de wet uitdrukkelijk en met zoveel woorden moet bepalen, dat uit enig rechtsfeit een bepaalde verbintenis voortvloeit. 3 / 4

Ook waar de wet dat niet met zoveel woorden bepaalt, kan soms uit het stelsel van de wet en uit wat wel uitdrukkelijk is bepaald, worden afgeleid dat uit de wet een verbintenis voortvloeit. De burgerlijke wet is dus niet alleen wat zij uitdrukkelijk zegt, maar ook wat zij onuitgesproken impliceert. Vandaar dat art. 6:1 bepaalt dat verbintenissen slechts kunnen ontstaan, indien dit uit de wet voortvloeit, en niet dat zij slechts kunnen ontstaan, indien de wet dit uitdrukkelijk bepaalt.Toch doen zich in de praktijk nieuwe, niet in de wet geregelde gevallen voor waarin de vraag of een verbintenis is ontstaan, niet steeds gemakkelijk kan worden beantwoord. Dan moet met behulp van de formule van het arrest Quint/Te Poel worden uitgemaakt of die verbintenis past in het stelsel van de wet en aansluit bij de wel in de wet geregelde gevallen.Ook de vraag of en in welke gevallen een eenzijdige toezegging een verbintenis doet ontstaan, moet aan de hand van dit criterium worden beantwoord.

Hoofdstuk 3: Niet-nakoming

3.1Inleiding

• Overzicht van de mogelijkheden van de schuldeiser in geval van niet-nakoming

Een schuldeiser, die de hem verschuldigde prestatie niet ontvangt, heeft meerdere mogelijkheden om op de niet-nakoming van zijn schuldenaar te reageren. Allereerst zal hij kunnen denken aan het vorderen van nakoming, vaak in combinatie met een schadevordering voor de geleden schade. Wellicht geeft hij er de voorkeur aan van de oorspronkelijke prestatie af te zien en in plaats daarvan vervangende schadevergoeding te eisen. Is hij op zijn beurt ook zelf schuldenaar, dan ligt het voor de hand de eigen prestatie op te schorten. En wanneer beide verplichtingen voortvloeien uit een wederkerige overeenkomst, dan kan hij overwegen deze band tussen gem en de schuldenaar te verbreken door de overeenkomst te ontbinden.Hij kan echter niet steeds zonder mee voor één van deze opties kiezen, omdat de wet daarvoor meestal nadere vereisten stelt. De twee belangrijkste daarvan zijn de toerekenbaarheid van de niet-nakoming aan de schuldenaar en het verzuim, dat in beginsel teweeg wordt gebracht door een ingebrekestelling. De toerekenbaarheid is een fundamentele eis voor schadeplichtigheid.In veel gevallen stelt de wet als voorwaarde voor het vorderen van schadevergoeding en van ontbinding het voorafgaand sturen van een ingebrekestelling. Hierdoor krijgt de schuldenaar alsnog de kans te presteren voordat hij met een schadevordering of een ontbindingsverklaring wordt geconfronteerd. Wanneer hij niet presteert binnen de in de ingebrekestelling gestelde termijn, raakt hij in verzuim.

• Wettelijke regelingen

In afdeling 6.1.9 vindt men vooral de vereisten voor het vorderen van schadevergoeding en in aansluiting daarop de regeling van het boetebeding, omdat dikwijls een overeengekomen boete voor de wettelijke schadevergoeding in de plaats komt. Toch is afdeling 6.1.9 ook van groot belang voor de ontbinding, omdat de vereisten voor ontbinding in een groot deel van

• / 4