Hoofdstuk 4 Hofcultuur zestiende en zeventiende eeuw

Kunst Algemeen Hoofdstuk 4 Hofcultuur zestiende en zeventiende eeuw Renaissance (1340-1600). Barok (1600-1700), Barokke kunst is groots en meeslepend; ze wil het publiek overdonderen en verleiden.

4.1 Italiaanse hoven De Renaissancekunst ontwikkelt zich van een sobere en evenwichtige stijl tot een uitbundige en grootschalige hofstijl. Het draait om de capaciteiten van de individuele mens (homo universalis: de trots mens die alles kan). Dit mensbeeld leidt soms tot zelfoverschatting en roekeloosheid maar ook tot vele uitvindingen.Michelangelo Michelangelo (beeldhouwer, schilder, architect, ingenieur en dichter), wordt gezien als homo universalis. Bij De ’Medici in Florence leert hij van humanisten een grondige kennis van de klassieke oudheid. Michelangelo maakt de ‘David’ in Florence. Later gaat hij naar Rome om daar te werken voor de paus, hij neemt de renaissance met zich mee.Anatomie Michelangelo bestudeert Griekse godenbeelden (de renaissance, wedergeboorte van het klassieke erfgoed van de oudheid) en het menselijk figuur en baseert hier de ‘David’ op. De aandacht voor de uitbeelding van het menselijke figuur komt overeen met het humanistische idee dat de mens het evenbeeld van God is. Anatomie, de studie naar het menselijk lichaam (de verhoudingen, de spieren, de bewegingen, zelfs de ingewanden), staat in de renaissance in de belangstelling. Anatomie kan een verhaal en betekenis overbrengen door de beweging en stand van het figuur.Homo universalis Kunstenaars worden in de renaissance niet meer gezien als ambachtslieden maar als ware helden die voldoen aan het humanistische ideaal van de veelzijdige mens.De hoveling Alles wordt in regels vastgelegd, zo is er een handboek voor goed gedrag aan het hof. De volmaakte hoveling moet veelzijdig zijn, hij kan veel en weet veel op het gebied van literatuur, geschiedenis, muziek en theater, hij heeft goede manieren en is een goede soldaat. Hij moet gratie en temperament bezitten, de eerste indruk moet aangenaam zijn en niets mag moeite kosten (niet laten merken, nonchalance).Vasari Vasari noemt zijn eigen tijd de ‘renaissance’ en de eeuwen daarvoor neerbuigend ‘middeleeuwen’. De middeleeuwen is een diep dal waaruit de kunsten moeten opkrabbelen m.b.v. de klassieke oudheid om er bovenuit te stijgen. Hij beschrijft de geschiedenis als een zoektocht naar de perfectie die in zijn eigen tijd wordt bereikt. Michelangelo en Leonardo da Vinci worden opgehemeld in zijn boek.Leonardo Da Vinci Leonardo da Vinci kreeg veel vrijheid bij het uitvoeren van opdrachten. Hij als kunstenaar staat hoger dan de opdrachtgevers. Hij werkt aan het hof van familie Sforza in Milaan. Veel van zijn uitvoeringen blijven onvoltooid en hij werkt constant aan nieuwe uitvindingen en theorieën. Hij ziet kunst als een intellectuele aangelegenheid, de ultieme wetenschap. In de renaissance was een volmaakte suggestie van levensechtheid belangrijk (de Mona Lisa).Homo quadratus God schiep de mens naar zijn evenbeeld. De proporties van het menselijke lichaam zijn dus een afspiegeling van de goddelijke orde.De menselijke maat Architectura van Vitruvius geeft een theorie over architectuur. Vitruvius omschrijft de architect als homo universalis (verstand van filosofie, natuurkunde, muziek, anatomie en sterrenkunde). Het ideale bouwwerk heeft de onderlinge verhoudingen van het menselijk lichaam. De homo quadratus, een tekening van de menselijke verhoudingen door Leonardo da Vinci, verbind de 1 / 3

klassieke oudheid aan de christelijke leer in de renaissance, de schepping van de mens door God is een wiskunde constructie.Palladio De renaissance-architectuur is geen kopie van de klassieke bouwkunst maar een variant erop en in zeker opzicht een vervolmaking ervan. Andrea Palladio schrijft vier boeken, over architectuur (vooral het woonhuis) die tot in de negentiende eeuw invloed hebben op architecten en hun opleiding.Villa suburbana In Italië bevindt het intellectuele en artistieke leven zich in de stadspaleizen van vorsten en rijke particulieren. Een tegenbeweging op de uitgesproken stadscultuur is het verlangen naar het platteland. Villa suburbana is een buitenhuis die een trek naar het platteland veroorzaakt. De woonhuizen lijken op klassieke tempels. ‘La rotonda’ lijkt op het Pantheon in Rome (door het portaal, de vier gelijke zijden en de centrale koepel.) De ontwerptekening doet door het vormgebruik denken aan de wiskundige orde van Vitruvius.Stravaganza Tijdens de renaissance zijn mensen trots op wat ze hebben/kunnen en ze willen dat graag laten zien.De renaissancetuin De familie De ‘Medici wordt steeds machtiger. Ze kopen een palazzo buiten de stadsmuren en leggen een enorme tuin aan (bobolituin), net als veel tijdsgenoten. De tuinen zijn er voor het plezier van de bewoners en hun gasten. In de tuinen staan veel klassieke beelden, er zijn vijvers, fonteinen, uitkijkpunten en soms zelfs een amfitheater.Feesten Uitbundige feesten (stravaganza) duren wekenlang en er zijn optochten, toneelstukken, concerten, parades en vele andere sensaties (dramma per musica).La pellegrina La pellegrina is een komedie, een toneelstuk. Toneelstukken worden in die tijd enkele keren onderbroken; de intermedi. Dit zijn spektakels, tussenspel dat los staat van het toneelstuk.De intermedi van Florence zijn een belangrijke oorzaak van het ontstaan van opera en theaterdans.Vlaamse maestro’s Vlaamse componisten zijn de belangrijkste muzikanten aan de Italiaanse hoven en de muziek wordt verspreid via de uitvinding van de druk. Tekstexpressie wordt steeds belangrijker.Orlando di Lasso Italianen reizen door Vlaanderen opzoek naar jong talent. Di Lasso heeft een groot zangtalent en wordt meegenomen om te werken in dienst van kerken en hoven in Italië. Hij leert de villanella en de moresca kennen; dansmuziek die gemakkelijk in het gehoor ligt met teksten in de volkstaal. Hij maakt Napolitaanse composities in een taal die hij niet goed spreekt en maakt snaarinstrumenten na met grappige zangstemmen.Muziekdrukken Door de mogelijkheid vanaf 1500 om muziek te drukken, te bundelen en uit te geven konden streekgebonden muziekstijlen elkaar sneller en vaker beïnvloeden. Andere componisten maken bewerkingen van composities en de muziek van een componist kan verspreid worden buiten het hof en de opdrachtgever. Hierdoor wordt een componist minder financieel afhankelijk en doordat meer mensen de muziek horen wordt de status van de componist verhoogd (Di Lasso wordt zelfs tot de adelstand verheven).Madrigalen Madrigalen zijn liederen geschreven in de landstaal. Deze liederen worden populairder door de aandacht voor tekstexpressie. Het tempo, ritme, de toonhoogte, melodie, etc passen bij de tekst en zijn expressief. 2 / 3

De eerste opera’s Aan het hof wordt geprobeerd het klassieke theater na te bootsen. Theaterteksten worden gezongen (inplaats van gesproken zoals in de oudheid), het is een nieuwe kunstvorm die snel populair wordt.L’Orfeo De oudste bekende opera. De voorstelling is een poging die theatervorm van de oudheid te reconstrueren, wat leidt tot een volledige integratie van theater en muziek. Er wordt gebruik gemaakt van één zangstem i.p.v. polyfonie door het belang van de tekst. Muziek is in staat emoties te sturen.Seconda pratica (zie begrippenlijst) Prima pratica: houdt zich aan de eeuwenlange muziekregels. Tekst is ondergeschikt.Seconda pratica: muziek wordt gebruikt om de betekenis van de tekst te versterken, muziekwetten mogen geschonden worden.Venetiaanse opera In Venetië opent het eerste openbare operahuis, publieksopera. (Personages krijgen menselijkere trekken, koren verdwijnen (kosten), muzikale intermezzo’s eenvoudiger en niet uitgeschreven, meer aria’s (emoties).) 4.2 Rome Katholieke Pausen zijn heer en meester in Rome en streven naar bloei van de stad. Ze laten kerken, beeldhouwwerken en schilderingen bouwen. Rome wordt de hoofdstad van de Italiaanse kunst (i.p.v.Florence), hier ontstaat de barok; een nieuwe kunststroming waarin kunstenaars vrijer omgaan met de regels uit de klassieke oudheid en de renaissance.Een nieuwe Sint-Pieter De hoofdkerk, de Sint-Pietersbasiliek, wordt vervangen in het begin van de 16 e eeuw.Meerdere architecten werken aan het ontwerp. (Symmetrisch, grote koepel, strakke pilasters, cilindervormige trommel, ramen met dubbele zuilenrij, voorplein met ‘armen’, interieur) God in het middelpunt Volledige symmetrie is een ideaalbeeld in de architectuur, een koepel versterkt dit.Bramante verandert de indeling van de Sint-Pieter en is revolutionair met het idee om het altaar onder de koepel te plaatsen.Godsdienststrijd De bouw van de Sint-Pieter werd betaald door aflaten, Luther komt in opstand, reformatie.De tegenbeweging van de Katholieke Kerk heet de contrareformatie.Paus & kunstenaars Paus Julius II is religieus en wereldlijk leider, hij streeft naar de uitbreiding van het grondgebied van de kerkelijke staat en de herbouw van Rome tot religieus en wereldlijk centrum. Hierbij vraagt hij de hulp van belangrijke kunstenaars en deze geeft hij opdrachten.Praalgraf Michelangelo ontwerpt een grafmonument voor in de Sint-Pieter. Het wordt voor een deel af gemaakt en in een ander kerk geplaatst. Het praalgraf bevat veel Bijbelse referenties.Sixtijnse Kapel Michelangelo schildert verhalen uit het Oude Testament op het plafond van de Sixtijnse Kapel. De figuren voldoen aan het oude Griekse schoonheidsideaal en ze bewegen in een dynamische compositie.Stanza della Segnatura Een bibliotheek en kerkelijke rechtszaal waarin vier fresco’s van Rafael over het universele belang van de kerkelijke rechtspraak zijn afgebeeld. Religie (geloven), filosofie (weten), poëzie (verwoorden van het innerlijke) en rechtspraak (oordelen). Plato en Aristoteles zijn geschilderd omringd door geleerden en klassieke figuren. Plato; de hemel, de abstracte en tijdloze wereld waarvan het aardse slechts een schijnbeeld is. Aristoteles; aarde, benadrukt het belang van kennis over de zichtbare en tastbare wereld.De stad ontwaakt Obelisken worden teruggeplaatst (van de klassieke oudheid) bij belangrijke gebouwen/ kruispunten. De

• / 3