Hoorcollege aantekeningen Niet-westerse filosofie

Hoorcollege aantekeningen Niet-westerse filosofie Inhoudsopgave Hoorcollege 2.....................................................................................................................................1 Samenvatting.................................................................................................................................4 Hoorcollege 3.....................................................................................................................................7 Hoorcollege 4.....................................................................................................................................9 Hoorcollege 5...................................................................................................................................13 Hoorcollege 6...................................................................................................................................16 Hoorcollege 2 Bij Hegel staat het concept van Geist centraal, het menselijke bewustzijn. Die Geist ontwikkelt zich in de richting van de vrijheid, door middel van vervreemding en verzoening (dialectische manier). Vervreemding doordat bewustzijn zijn eigen creaties niet erkent als van zichzelf afkomstig. Hegel is extreem eurocentrisch. De Geist gaat voornamelijk over de volksgeist (nationaal dan wel Europees bewustzijn). De vraag is dan hoe het met de rest van de wereld zit. Hij was de laatste grote filosoof die nog naar niet-westerse filosofie kijkt. Hij keek bijvoorbeeld naar de Bhagavad Gita, omdat die eerder besproken werd als een mooi voorbeeld van niet-westerse deontologische ethiek. Hegels argument is dat er geen echte ethiek te vinden is daarin, omdat er geen autonoom denken is omdat die te veel gestrikt is in religie. Filosofie moet dus autonoom denken bevatten volgens hem. Ander kenmerk is dat hij de Chinese en Indiase samenleving als stagnerend opvat. De Geist heeft zich daar wel ontwikkeld, maar is opgehouden zich te ontwikkelen. Volkeren in Afrika zouden volgens hem überhaupt geen geschiedenis kennen: dus zonder verandering en zonder bewustzijn van verandering. Dat maakt dat hij met zijn rechtsfilosofie zegt: deze volkeren moeten de geschiedenis is gebracht worden, en dat kan enkel door volkeren die zelf geschiedenis hebben.Hegel staat dus koloniale hegemonie toe. Lees Kimmerle.Als Hegel zo’n nare man was, waarom bespreken we hem dan. Dat is omdat hij aan het begin van de academische filosofie staat. Daar stond het concept Bildung centraal: algemene, intellectuele en morele vorming verbonden met academische vrijheid. De universiteiten werden dus niet langer meer aangestuurd door de overheid, maar de docenten mochten zelf kiezen. Zodoende dat er voor het eerst een leerstoel filosofie bestond. De eerste filosoof die op die leerstoel kwam, was Hegel. Dit model is in en buiten Europa verspreid, met wat filosofie inhoudt. Niet langer een manier van leven, hulpdienst voor theologie, maar een eigen discipline. Vervolgens werd er een onderscheid gemaakt tussen academische/speculatieve filosofie en popularphilosophie. Dat laatste is een brede vorm van maatschappijkritiek. De academische filosofie was daarmee vooral weggelegd voor de elite.Ook werd er onderscheid gemaakt tussen filosofie en filologie. Studies naar niet-westerse tradities vallen dan onder filologie, waarbij teksten met een filologische methode worden geanalyseerd en dus niet met een filosofische methode. Daardoor krijg je het onderscheid: westerse filosofie en oosterse wijsheid (India, China). Filosofie is per definitie westers en daarbij komt het idee dat oosterse wijsheid voor het moderne denken niet van belang is. Een nog ander onderscheid tussen de twee is dat oosterse wijsheid meer als een levenswijze werd beschouwd, terwijl de westerse filosofie vanaf de 19e eeuw minder verbonden was met religie en een scholastieke methode kreeg. Tegelijkertijd ontstaat een nieuw verschijnsel: gedreven door nationaalsocialisme, een idee dat een volk door zijn taal gedefinieerd wordt, het hele volk soeverein is, en recht heeft op onderwijs. Hierdoor kwam ook het idee van de plicht van

1 1 / 3

het onderwijs op. Hierdoor wordt de filosofie reëel voor meerdere groepen mensen en dat heeft politieke gevolgen.Dat blijkt ook in Rusland grote gevolgen te hebben gehad. Rusland wijkt een beetje af van westerse filosofie. Dit komt als volgt: in de 16e eeuw was er een tsarendom met Ivar de Verschrikkelijke die opkeken naar het khanaat van Kazan en allerlei dingen van hun cultuur overnamen. Daarin zaten ook Arabische, islamitische namen bij die zij dan overnamen. Dat duurde tot de 18e eeuw, toen Rusland voor het eerst een imperium werd. Rusland breide zich uit en verwoeste het Pools-Litouws Gemenebest. Bovendien creëerde het een vestegingsgebied, wat het nazisme de hand in werkte. Joden mochten zich in een bepaald gebied vestigen en bij wet verboden was dat ze zich ergens anders vestigden. Na de 14e eeuw vestigde de Joden zich daar, omdat ze verdreven werden uit westerse en centrale gebieden van Europa. Dit omdat ze de schuld kregen van de pest. In de 18e eeuw werd Rusland ook wel het derde Rome genoemd, omdat ze het orthodoxe patriarchaat hadden. Hierdoor ontwikkelde de Slavische vorm van christelijke orthodoxie zich. Deze bracht een aparte vorm van spiritualiteit met zich mee, die voor katholieken en protestanten eigenlijk onbegrijpelijk is. Dit blijkt bijvoorbeeld uit literatuur zoals de heilige dwaas of de idioot. Dat laatste roman gaat over een epileptische die een volmaakt leven probeert te leiden. Hij lijkt enigszins op Jezus, maar tegelijkertijd is hij een idioot “omdat hij een geestesziekte heeft”. Heilige dwaas is een terugkerend archetype in de Russische literatuur van die tijd. In de 19e eeuw werd ook daar universiteiten opgezet, maar zij hadden geen hoogleraren en dus hebben ze die plekken opgevuld met Duitse hoogleraren. Er kwamen filosofie studenten in opstand (dekabristen) en als gevolg daarvan besloot de Tsaar filosofie van de universiteit de verbannen als discipline.Na 1825 kon je daardoor geen filosofie studeren en in die tijd werd Hegel populair. Zo ontstond daar popularfilosofie. Dit leidde tot belangrijke ideeën, met name over de Geist. Er zou een Russische volksgeist zijn die wij westerlingen niet begrepen, maar tegelijkertijd was het idee van de Geist een Europees concept. Na oorlogen rees de vraag of Rusland de kant van het westen op moest (verwesteraars), of bij hun Slavische kant moesten blijven (slavofielen). De slavofielen kwamen met het panslavisme: het idee dat alle Slavische landen één volk is, met verschillende dialecten van dezelfde taal. Dit idee was niet geheel origineel: de Germanen en de Grieken kenden dit idee ook. Tot en met 1848 waren het vooral westelijke Slavische activisten die dit idee verkondigden. Na het falen van de liberale revolutie van 1848 kwam er een niet liberaal panslavisme, dat verkondigd werd door Bakoenin. Hij was anarchist en panslavist en in deze tijd kreeg dit panslavisme een Russisch imperialistisch karakter te krijgen onder de spirituelen en politieke leiding van de Russische tsaar. In de loop van de 19e eeuw zie je een vestiging van het Pruisische rijk en een machtiger Russisch rijk. Beide waren anti-Pools en antisemitisch. Ze wilde het Poolse rijk vernietigen, maar dit mislukte. Later zien we echter wel hoe dit gebied werd getroffen tot en met de 2e wereldoorlog.In de 19e eeuw werd Rusland ingevallen tegen Napoleon, wat grote gevolgen had omdat het Russische nationalisme hiermee een impuls kreeg. In deze tijd gaven hoogopgeleide Russen maatschappijkritiek via bijvoorbeeld romans. Literair werk werd vanuit een politieke lens gelezen. Je ziet een notie van eurazianisme: Rusland is geen Europees land maar ook geen Aziatisch land. Voor een westers persoon zou dat niet bevaarbaar zijn en dat idee kom je tot op heden nog tegen in Russische media. Er was in die tijd wel sprake van popularfilosofie en dus niet van academische filosofie. Het centrale thema bij Dostojevski en Tolstoj is het idee van de lijfeigenen, Russische boeren. Stadsintellectuelen zouden een spirituele identiteit verloren zijn en de boeren hebben die wel behouden (narodniki). Hierbij ontstaan het idee dat de toekomst bij de boerenbevolking lag. Het idee van Tolstoj dat je je moet terugtrekken naar het platteland heeft ook Wittgenstein en Gandi geïnspireerd.

2 2 / 3

Vanaf de Amerikaanse revolutie, ontstonden er allerlei andere revoluties: de Franse, burgerlijke revoluties door geheel Europa en vervolgens ook in Rusland in 1917. In de Amerikaanse grondwet staat religie en staat gescheiden dienen te worden, om zo te voorkomen dat religie en al te grote impact kan maken. In de Franse revolutie zie het idee van de volkssoevereiniteit heel erg terug. In de burgerlijke revoluties zie je het liberalisme terug tegen het absolutisme. In Rusland was de leninistische partijorganisatie belangrijk. Nog belangrijker was de Haïtiaanse revolutie wegens het revolutionaire denken. James maakte duidelijk dat slavernij altijd al verschrikkelijk omstreden was. De christelijke evangelischen speelden een belangrijke rol in het abolitionisme. Al wordt dat vandaag de dag geproblematiseerd, omdat het tot slaaf gemaakte alsnog dehumaniseert door te stellen dat omdat ze zo braaf zijn, het verdienen om naar de hemel te gaan. Als mens op zichzelf hebben ze dan niet zo zeer recht, maar als goede christen wel. In Haïti was er een kastenstelsel met blanke Fransen aan het hoofd en de gekleurden onderaan. Dit werd goed in stand gehouden door geweld. Tot slaaf gemaakten ontsnapten en startte een revolutie, met verlichtingsidealen.De Fransen erkenden de Haïtiaanse republiek, maar ze moesten we schuldgeld moeten betalen tot 1948. Dit was natuurlijk in strijd met idee van Hegel, die stelde dat de gekleurden zichzelf niet kunnen bevrijden. Maar zelfs Marx zou het daarmee oneens zijn, omdat het ook een individuele emancipatie kan zijn, los van volksemancipatie. Een aspect van racisme is dat seksualiteit daar een onderdeel van maakt. Tot slaaf gemaakten werden dan ook geseksualiseerd. Er was ook de angst dat blanke vrouwen seksuele verhoudingen zouden hebben met gekleurde mensen. Dat zie je ook bij moslims vandaag de dag: moslims (als een soort donkere persoon) die seks hebben met blanke vrouwen is een onderwerp dat veel kan doen oplaaien. Vluchtelingen worden snel neergezet als verkrachters.Het eerste pamflet van het communistische pamflet, spreekt over revolutionaire politiek. Engels en Marx stelde dat de liberale revoluties niet radicaal genoeg waren en daarom faalden. In plaats daarvan moesten we een proletarische revoluties hebben, want die andere revoluties kwamen van de bourgeoisie. De klassenstrijd is hierbij de motor van de geschiedenis, waarin een ambivalentie zit. Marx neemt niet de moeite om klasse te definiëren.Een klas wordt bepaald door de relatie met de productiemiddelen. Het centrale idee is dat een kapitalistische Industriële samenleving enorm veel organisatie vereist. De productie is daarbij met name vooral in privébezit. De verhouding tussen productiekrachten en middelen, maar ook organisatie en de liberale ideologie van die productie is contradictoir. Daarom zou dit onvermijdelijk moeten leiden tot een einde van het kapitalisme. In de praktijk is vaak een politieke organisatie nodig om een revolutie te beginnen, maar dit staat op spanning met de dialectische processen in die tijd. Centrale vraag is hoe het kapitalisme uit het feodalisme is ontstaan, én hoe zal een socialistische samenleving uit het kapitalisme ontstaan. Het kapitalisme zou zijn ontstaan zijn door een zeer gewelddadige Britse toe-eigening van land door van adels. Land werd een verhandelbaar goed.Het centrale punt van Bakoenin is dat hij anarchisme presenteerde, maar voor het eerst met als punt dat de staat als zodanig een vorm van onderdrukking inhoudt. Geweld tegen de staat is daarom legitiem en filosofisch gerechtvaardigd. Dit was nieuw, zelf voor de Franse revolutie. Het volk is daarbij de belangrijkste revolutionaire kracht. Hierbij speelt de volksziel een rol: die kan zichzelf bevrijden van staatsoverheersing. Elke staat kent een vorm van slavernij en militaire overheersing. Lenin stelt dat de staat uiteindelijk wel uit elkaar moet vallen, maar daarvoor moet het eerst socialistisch worden. Dit idee kan eigenlijk volgens hem alleen in gevorderde kapitalistische landen worden ingevoerd, omdat het bij een feodaal land niet zou werken. Na de revolutie van 1905 zag je dat men via de parlementaire weg de politiek wilde hervormen, maar Lenin verzette zich hier heel sterk tegen. Hij introduceerde het idee dat de massa’s spontaniteit geen revolutie kan beginnen. Het volk had namelijk nog geen bewustzijn en om dat te creëren heb je reorganisatie nodig. Dit diende volgens hem te

• / 3