Samenvatting Elementaire Bestuurskunde

Samenvatting Elementaire Bestuurskunde Openbaar bestuur, beleid, organisatie en politiek (C.F. van den Berg e.a., 10 e editie)

Hoofdstuk 1: De wereld van het openbaar bestuur (blz.

15 t/m 45)

Paragraaf 1.4: Wat is openbaar bestuur

Er is geen precieze definitie van openbaar bestuur. Welke personen en organisaties wel of niet tot openbaar bestuur horen is niet altijd duidelijk.

Bestuur kan globaal besproken drie betekenissen hebben:

1)Activiteit van het besturen 2)Een specifieke groep van personen die samen besturen (verenigingsbestuur) 3)Geheel van personen, instellingen, organisaties, activiteiten en procedures van besturing in brede zin Openbaar bestuur (definitie volgens het boek): het geheel van organisaties en activiteiten die primair gericht zijn op de besturing van de maatschappij.Er zijn drie logica’s van sturing in de maatschappij te onderscheiden; (1) de staat, (2) het middenveld en (3) de markt.

(1) Staat: richt zich op het dienen van het algemeen belang

(2) Middenveld: richt zich op doelstellingen die niet binnen de sfeer van de overheid vallen (3) Markt: richt zich op het leveren van producten en diensten op commerciële grond Als activiteiten of organisaties van het ene ‘veld’ naar de andere wordt overgeheveld noemen we dat ook wel privatisering, liberalisering of vermarkting.VB: Sinds 2004 kunnen burgers kiezen welke energieleverancier ze gebruiken  Nationalisering of verstatelijking Overheidsorganisaties bestaan grofweg uit politieke leiding en ambtenaren. Politieke leiding omvat gezagsdragers die voor hun functioneren indirect of direct verantwoording schuldig zijn aan democratisch gekozen vertegenwoordigende organen. Ambtenaren zijn benoemde functionarissen die ondergeschikt zijn aan de politieke leiding.Maatschappelijk middelveld is een veld van organisaties dat zich tussen de overheid aan de ene kant en aan de andere kant bedrijven en individuele burgers aan de andere kant bevindt. Bestaat uit organisaties die qua rechtsvorm private organisaties zijn, maar toch betrokken zijn bij openbaar bestuur. 1 / 4

Het maatschappelijk middelveld is verder onder te delen:

• Middenveldorganisaties die bepaalde maatschappelijke functie vervult (schoolbestuur,

ziekenhuis). Het zijn private organisaties met een publieke taak. In loop der tijd zijn deel van de particuliere organisaties in samenspraak met de overheid bepaalde bestuurstaken gaan vervullen  woningbouwcorporaties die zijn opgericht met het doel om eigen leden of bevolkingsgroepen te voorzien van een woning.

• Middenveldorganisaties die bepaald belang behartigen of een bepaald ideëel doel nastreven

(vakbonden, werkgeversorganisaties of milieuorganisaties). Zij hebben geen winstoogmerk en zijn bij openbaar bestuur betrokken omdat ze beleid proberen te beïnvloeden op een manier waardoor de belangen en ideeën van hun achterban gediend worden.Het belangrijkste verschil tussen publieke en niet-publieke organisaties is de rechtsstatelijke vorm; publieke organisaties hebben een publiekrechtelijke grondslag en niet-publieke organisaties hebben deze niet!BegripOmschrijvingVoorbeelden PolitiekPolitieke systeem in enge zin; volksvertegenwoordigers en gezagdragers met politieke verantwoordelijkheid Europees Parlement, Staten- Generaal, Provinciale Staten, gemeenteraden, Europese Raad, regering, colleges van B&W, Algemene besturen van waterschappen Ambtelijk apparaat De aan politieke gezagsdragers ondergeschikte organisaties en functionarissen Ministerie van Financiën, Cluster van Mobiliteit en Infra van de Provincie Noord-Brabant, Dienst Stedelijke ontwikkeling van de gemeente Den Haag, Europese comités, PI’s OverheidPolitieke instituties + ambtelijk apparaat Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO) Niet rechtstreeks aan politieke gezagsdragers ondergeschikte publieke organisaties en functionarissen Havenbedrijf Rotterdam, Autoriteit Consument en Markt, CBS, Onderzoeksraad voor Veiligheid Publieke sector Alle organisaties met een publiekrechtelijke grondslag Overheid + zelfstandige publieke organisaties Private organisaties met (deels) publieke taken Organisaties met een privaatrechtelijke grondslag die tenminste voor een deel van hun activiteiten een publieke taak uitvoeren APK-garages, Universiteit Leiden, Erasmus Medisch Centrum, notarissen, Woningcorporatie Private organisaties zonder winstoogmerk Particuliere organisaties zonder publieke taak en zonder winstoogmerk ANWB, Ajax, Rode Kruis, Greenpeace Private sectorAlle organisaties met een privaatrechtelijke grondslag Bedrijfsleven + middenveld BedrijfslevenParticuliere organisaties met winstoogmerk Shell, Google, Coca Cola 2 / 4

Paragraaf 1.5: Openbaar bestuur op verschillende niveaus

Verticale en horizontale dimensie van openbaar bestuur. Verticale dimensie geeft aan dat het openbaar bestuur op meerdere niveaus van omvattendheid vorm kan krijgen: wijk, gemeente, regio, provincie, natiestaat, internationale regio of de wereld.Horizontale dimensie geeft aan dat het openbaar bestuur niet alleen uit de overheid zelf bestaat, maar ook uit tal van maatschappelijke organisaties.Om beide dimensies goed te ‘pakken’ wordt de term multi-level-governance gebruikt; besturen vindt plaats op meerdere schaalniveaus en gebeurt zowel door overheden als andere partijen.Het openbaar bestuur in Nederland is op te vatten als een systeem van multi-level governance waarbij veel organisaties langs de verticale dimensie (EU, nationaal, provinciaal, gemeentelijk) en horizontale dimensies (staat, middenveld, markt) betrokken zijn.Huis van Thorbecke: In Nederland is de inrichting van het binnenlands bestuur grotendeels gestoeld op de door politicus Thorbecke geschreven Grondwet van 1848. Het model bestaat uit 3 hoofdlagen: gemeenten, provincies en het rijk.Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Dat betekent dat taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden op verschillende niveaus zijn belegd.Eenheidsstaat staat voor een uniform bestuursstelsel met duidelijk primaat van de landelijke overheid. Uniform; elke gemeente heeft in principe dezelfde taken en verantwoordelijkheden.Gedecentraliseerd; gemeentes, provincies hebben ondanks het primaat van het rijk zelfstandige bevoegdheden en een eigen stem In werkelijkheid is de nationale regering vaak sterk afhankelijk van de decentrale overheden.

Paragraaf 1.6: Openbaar bestuur als good governance

De kwaliteit van het openbaar bestuur wordt beoordeeld aan de hand van verschillende waarden van goed bestuur. Deze waarden zullen hieronder worden beschreven.Democratie (Responsief bestuur) gaat uit van volkssoevereiniteit. Volgens dat beginsel regeren politici, bestuurders en overheidsorganen in naam van het volk. Politici en bestuurders ontlenen hun macht aan de burgers door middel van verkiezingen. Als hun beleid niet aanslaat bij de meerderheid van de bevolking, worden ze daarvoor gestraft bij de volgende verkiezing. Zij anticiperen daarop door beslissingen in grote lijnen in overeenstemming te brengen met de in de maatschappij levende waarden, normen en wensen.Sinds 2015 bestaat de mogelijkheid om een referendum aan te vragen over wetsvoorstellen die het parlement heeft aangenomen. De regering en het parlement moeten de uitslag van zo’n referendum serieus behandelen, maar het is niet bindend.Democratisch/responsief bestuur veronderstelt dat de spelregels voor collectieve besluitvorming de burger de mogelijkheid geeft zijn inbreng te leveren.

Rechtmatigheid: Bestuur gebonden aan het recht

Openbaar bestuur heeft aantal monopolies; belasting heffen, wetten uitvaardigen, rechtspreken en geweld gebruiken. In een rechtsstaat zoals Nederland wordt overheidsmacht uitgeoefend in naam van de wet en niet uit naam van bepaalde machtshebbers. Iedere publieke bevoegdheid van een persoon of organisatie heeft een wettelijke grondslag nodig. Rechtmatigheid is de belangrijkste eis die aan bestuurlijk handelen wordt gesteld. 3 / 4

Spanningen in de bestuurlijke praktijk rond het rechtmatigheidsvereiste:

Afgelopen eeuw is de rechtsbescherming tegen de overheid sterk uitgebreid (ombudslieden, Europees Hof voor de Rechten van de Mens, bestuursrechter).De juridische eisen die aan het optreden van openbaar bestuur worden gesteld zijn hoger geworden. Zo legt de Awb strikte kader op waarbinnen de overheid zich moet bewegen.Rechters zijn minder terughoudend om de overheid aan te pakken (overheid wordt ook veroordeeld om schadevergoeding aan burgers of bedrijven te betalen of het strafrechtelijk vervolgen van bestuurders of ambtenaren) Bovengenoemde voorbeelden wordt ook wel juridisering genoemd; toename van formele regels en van formele vormen van conflict bescherming in het domein van het openbaar bestuur.

Doeltreffendheid en doelmatigheid: Presterend bestuur

Openbaar bestuur is succesvol als de vooraf geformuleerde doelstellingen van het beleid daadwerkelijk worden behaald, dit wordt ook wel doeltreffendheid (efficiënt) genoemd. Het succesbeleid van de overheid over bijv. alcoholmisbruik kan worden gemeten op verschillende manieren: (1) de vermindering van rijden onder invloed door periodieke controles in het verkeer of aan de hand van aantal verkeersongelukken waarbij iemand onder invloed was van alcohol (2) de vermindering van de vraag naar alcoholverslavingszorg of (3) de mate waarin zorginstelling erin slagen patiënten van hun verslaving te genezen door het meten van hoeveel patiënten er herhaaldelijk worden opgenomen.Doelmatigheid: met zo min mogelijk middelen (geld, energie, tijd, technische ondersteuning) de doelen bereiken. Het doelmatigheidsprincipe is ook op de bestuurlijke indeling zelf van toepassing.

VB: bestuurlijke reorganisaties voor kostenbesparing.

Integriteit: Onkreukbaar bestuur

Om te voorkomen dat er misbruik gemaakt wordt van macht die politici, bestuurders en ambtenaren hebben, voeren overheidsorganisaties een integriteitsbeleid. Hierin wordt beschreven welke ethische principes en professionele maatstaven binnen de organisatie van toepassing zijn. Ook zijn er voorzieningen om de naleving van het beleid te bevorderen: meldpunt, vertrouwenspersoon etc.Spanningsvelden In de praktijk blijken bovengenoemde waarden soms strijdig met elkaar te zijn. Onderstaand een

aantal voorbeelden:

(1) Doelmatigheid VS Rechtmatigheid: Overheid is wegens het recht verplicht burgers, bedrijven en organisaties bezwaar te laten maken tegen besluiten en deze bezwaarschriften serieus in overweging te nemen. Het kan de besluitvorming over grote projecten vertraging. Dit betekent dat het meer geld kost en dat staat haaks op de rechtmatigheid.(2) Democratie VS Rechtmatigheid: Door toegenomen criminaliteit hebben veel burgers geen bezwaar tegen het gebruik van criminele informanten en tegen de ruime opsporingsbevoegdheden van de politie. Regering die deze eisen honoreert handelt in overeenstemming met de meerderheid van de publieke opinie, maar komt in botsing met een aantal beginselen van het strafrecht.(3) Integriteit VS Democratie: Veel uitvoeringsorganisaties verlenen diensten aan burgers, maar hebben ook een controlerende taak. Een wethouder van Milieuzaken knijpt een oogje toe bij een fabriek die niet aan de eisen voldoet, maar die wel zorgt voor lokale werkgelegenheidsbelangen.

Paragraaf 1.7: Een veranderd openbaar bestuur

De plaats van het openbaar bestuur verandert constant in de samenleving. Vaak zijn die veranderingen een gevolg van wijzigingen in de maatschappelijke verhoudingen.

• / 4