Samenvatting MLK LITERATUUR VAN DE MODERNE TIJD - Hoofdstuk 7 tot en met 14

Samenvatting MLK – LITERATUUR VAN DE MODERNE TIJD - Hoofdstuk 7 tot en met 14 Nederlandse en Vlaamse letterkunde in de 19 e en 20 e eeuw

Hoofdstuk 7: Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1918-1940

Afbakening en indeling van het tijdvak Aan het begin van de twintigste eeuw ontstonden nieuwe kunstrichtingen die wilden breken met de traditie: expressionisme, futurisme, kubisme, dadaïsme, constructivisme en surrealisme. Alles

tezamen: historische avant-garde / modernisme.

Tijdvak van wereldoorlog I tot wereldoorlog II (ca. 1918-1940, het Interbellum).1918: de nieuwe ideeën kwamen voor in de Nederlandse letterkunde: de overgang naar een nieuw tijdvak. Er treedt een nieuwe, jongere schrijversgeneratie op de voorgrond (de oude schrijvers en stromingen lopen op de achtergrond wel nog door).1930: bij de jongere schrijvers is de invloed van nieuwe stromingen grotendeels weggeëbd: nieuwe grens vak het tijdvak dat eindigt in 1940 wanneer er weer een nieuwe lichting jongeren komt. Dan komt de oorlog die een einde maakt aan het normale literaire leven.Nederland en Vlaanderen De Nederlandse en Vlaamse literaire ontwikkelingen hebben een verschillend verloop en een eigen karakter aangezien WOI in beide landen anders geuit is: Nederland bleef buiten de oorlog terwijl België verzet gebied was.NederlandVlaanderen Weinig sporten van de oorlog in de literatuur te vinden.De situatie bleef stabiel.De Duitse bezetting had grote gevolgen. Er was een Flamenpolitik: de Duitsers wilden de aanhangers van de Vlaamse Beweging aan hun kant krijgen door de (taal)verbondenheid van Duitsers en Vlamingen aan te dragen. Vooral jongeren meenden dat ze dan maar moesten samenwerken met de Duitsers in strijd voor het Vlaams en de eigen rechten. Na de oorlog werden deze activisten en dus ook de jongere schrijvers door de Belgische regering vervolgd waardoor schrijvers vluchtten (Paul van Ostaijen) of in de gevangenis kwamen (Wies Moens).Politieke en sociaaleconomische achtergronden Er waren mensen in de wereld die vonden dat de oorlog juist goed was om vermolmde tradities van het verleden op te ruimen en plaats te maken voor jonge, vitale krachten. Dit vond bijvoorbeeld Italiaan Marinetti die het Futuristisch Manifest (1909) publiceerde. Hierin ging het over een rigoureuze vernieuwing van de kunst en een algemene strekking met fascistoïde trekken over de verheerlijking van kracht, jeugd, agressie, vaart, snelheid, mannelijkheid en strijd.De ervaringen van WOI veranderden de cultuur ingrijpend. Er ontstaat een breuk in de literatuur omdat men de naoorlogse werkelijkheid zag als het tegenovergestelde van voor de oorlogen. Dit gold zowel in Vlaanderen als in Nederland waar ook een overgang naar de moderne tijd kwam.Linkse bewegingen Het interbellum was op politiek vlak een periode van uitersten. Er zijn forse aanvallen op het kapitalistische systeem door socialistische en daarvan afgeleide communistische partijen. In 1917 in

1 1 / 4

Rusland de revolutie met socialisten aan de macht. In Duitsland mislukte de revolutie van 1918-1919 waarbij Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht werden doodgeschoten. Ook in NL invloed, want alle socialisten en communisten mondiaal georganiseerd onder Karl Marx.De economische crisis en armoede hiervan zorgde binnen het socialisme voor nieuw enthousiasme, maar er kwam ook meer interne verdeeldheid. Er ontstonden bijvoorbeeld discussies in NL over het rigoureuze regime van Stalin. Linkse schrijvers die een negatieve mening vormden over het handelen binnen het socialisme en vooral het communisme in de jaren ‘30 waren Maurits Dekker en Jef Last.Theun de Vries bleef echter sterk haar leider van de Sovjet-Unie verdedigen.Rechtse bewegingen De invloed van rechtse bewegingen nam in de jaren ’30 toe: Mussolini in Italië met het fascime en Hitler in Duitsland met het nationaalsocialisme dat in 1933 de macht overnam. Het ging om sterk nationalistische bewegingen (bloed en bodem) met een ondemocratisch en anticommunistisch karakter en een hiërarchische structuur waarbij de leider, il Duce / der Führer, altijd gevolgd moest worden.Mannelijke waarden naar voren en vrouwen namen de traditionele moederrol op zich. De propaganda richtte zich zo op een ‘gezonde’ en ‘krachtige’ moraal waarin voor minderheden (homoseksuelen) geen plaats was. Er was massapropaganda om de mensen te indoctrineren en geweld en terreur deden de rest.Als strijdmiddel tegen de gehate linkse partijen kwamen deze twee stromingen overal op en kwamen rechtse regimes aan de macht, zoals in NL het Zwart Front van Arnold Meijer en de NSB (Nationaal Socialistische-Beweging) van Anton Mussert. In Vlaanderen kwam bijvoorbeeld Wies Moens in actie en bewegingen waren het Verdinaso (Verbond van Dietsch-Nationaal Solidaristen) en de Rex- beweging.Tijdens interbellum waren er bij veel mensen rechtse (en antisemitische) denkbeelden. De economische crisis uit de jaren ’30 zorgde voor veel armoede en versterkte de bestaande onlustgevoelens. Er kwam pas een scheiding toen mensen op televisie konden zien wat voor een geweld de twee stromingen pleegden. Hierdoor trokken veel mensen zich terug.Spaanse Burgeroorlog: bloedige confrontatie tussen Links en rechts. Intellectuelen uit Europa die zich betrokken voelden, gingen speciaal hiervoor naar Spanje om mee te kunnen vechten, bijvoorbeeld te lezen in De Spaanse tragedie (1937) – Jef Last.In de literaire kringen was partij kiezen niet altijd makkelijk. In tijdschrift Forum (door: Ter Braak en Du Perron) veel gewikt en gewogen, de schrijvers kwamen vóór alles op voor de rechten van de vrije persoonlijkheid waardoor ze afkerig van het fascisme en nationaalsocialisme waren, maar ook van het communisme.Koloniale ontwikkelingen Nederlands-Indië Tijdens de jaren ’30 veel debatten tussen kunstenaars en intellectuelen. In de roman Het land van herkomst (1935) – E. du Perron (= Arthur Ducroo), hierover te lezen. Ook te lezen over het vrije en bevoorrechte leven van een blanke jongen op Java met toen nog een volop koloniaal tijdperk met de hiërarchische verhoudingen tussen balk en bruin en bijhorende gewoonten en vooroordelen. Een jaar later waren de veranderingen echter groot: er was een Indonesisch zelfbewustzijn gegroeid en

2 2 / 4

een nationalistische beweging ontstaan met het streven naar een onafhankelijk Indonesië. In 1942 kwam werkelijk een einde aan het Nederlandse bewind in de Oost.Toen werd Nederlands-Indië bezet door Japan en de Europeanen en Indo-Europeanen werden in kampen ondergebracht. Sukarno, nationalistische leider, zag nu kansen voor een onafhankelijk Indonesië. Na de capitulatie van Japan in 1945, riep hij de Republiek Indonesië uit.In deze roerige periode van groeiend nationalisme, toenemende spanningen, Japanse bezetting, interneringskampen, onafhankelijkheid van Indonesië en repatriëring van vele Nederlanders, Indo- Europeanen en Molukkers zijn er veel invloeden in de literatuur en zijn er vele romans, verhalen, dagboeken en memoires ontstaan.Suriname en de Antillen Vrijheids- en onafhankelijkheidsbewegingen bleven vooralsnog uit. Schrijvers vroegen wel aandacht voor de problemen van het kolonialisme ten opzichte van het moederland zoals de verscheurdheid: meester tegenover slaaf, Europa tegenover Curaçao, wit tegenover zwart (Mijn zuster de negerin (1935) – Cola Debrot). Door dit boek is het buitenstaandersmotief een karakter geworden in de West-Indische literatuur. Schrijvers vroegen zo bijvoorbeeld aandacht voor de slechte situatie waarin landen zoals Suriname verkeerde.Veranderingen in het dagelijkse leven De moderne tijd Na WOI leek de ‘goeie oude tijd’ plaats te hebben gemaakt voor een nieuwe, moderne tijd, maar de veranderingen kwamen niet zo heel erg snel en was het moderniseringsproces al voor 1900 gestart.De oorlog bleef als breuk ervaren worden door de techniek die hierin zichtbaar was geworden.Vliegtuigen, auto’s, motoren, telefoons en machines waren tekenen van verandering en modernisering. Net als sport, nieuwe dansen, gewoonten en vrijere verhoudingen tussen de seksen.Natuurlijk was ook hiermee niet iedereen blij, zoals Nescio die de rust verstoord vond.Emancipatie Er kwam grotere bewegingsvrijheid voor vrouwen en nieuwe modes in kleding en haardracht met de moderne tijd, zoals de hemdjurken van Coco Chanel. Het hoogtepunt had rond de eeuwwisseling gelegen, na de kiesrechtstrijd was het enthousiasme wat minder. De resultaten waren overal zichtbaar: actief vrouwenkiesrecht in 1919, aantal vrouwen op scholen, op universiteiten en in vele beroepen was flink toegenomen, het leven voor meisjes en vrouwen was vrijer geworden. Invloed van de oorlog: vrouwen waren op de arbeidsplaatsen van mannen terechtgekomen door de oorlogsindustrie.Conservatieve ideeën kwamen in de jaren ’30 weer terug. Er werd in de tijd van crisis en groeiende werkeloosheid meer gestemd om mensen die vonden dat vrouwen niet buitenshuis moesten werken en er kwamen pleidooien voor het moederschap als de enige ware.Vitalisme en ondergangsbesef Tijdens het interbellum waren er veel uitersten: de mentaliteit bevatte vitalisme en vooruitgangsgeloof met daarnaast een groeiend pessimisme en ondergangsbesef in de jaren ’30.

3 3 / 4

Positieve mentaliteitNegatieve mentaliteit

• Verheerlijking van de moderne tijd en de vooruitgang.
• In de literatuur, door jong en oud, aandacht voor vitalisme

als levenshouding  intens leven, heftig en sterk, hard en fel, snel en dynamisch, hartstochtelijk en daadkrachtig, vol risico en avontuur. Mannelijke waarden die hoog stonden.

• Traditionele moraal en christelijk zondebesef was minder.
• Vrije en sterke persoonlijkheid is altijd bereid te strijden en

zich te wapenen tegen de neiging tot ‘vervloeiiing’ in het vrouwelijke. aanhangers van deze denkbeelden geïnspireerd door Nietzsche. Hij vond het leven een voortdurende beweging en strijd.

• De grote veranderingen in de

wereld leidden tot verontrusting, somberheid, kritiek en daarbij horend pessimisme en cultuurkritiek.

• Velen vonden de samenleving ziek,

al was men het niet eens over de aard van de ziekte en de genezing.(In de schaduwen van morgen. Een diagnose van het geestelijk lijden van onzen tijd (1935) – Huizinga Untergang des Abendlandes (ca.1920) – Spengler) Freud Dieptepsychologie vanaf jaren ’20 invloed in Nederlandse culturele klimaat. Zijn gedachten waren al langer bij kunstenaars en schrijvers bekend, maar nu leek het een verklaringsmodel voor menselijk gedrag en als heilsleer binnen het surrealisme.Uitgangspunt Freud: De mens is een gelaagd wezen dat maar gedeeltelijk uit bewuste motieven handelt. Het gedrag wordt in sterke mate bestuurd door dieper liggende krachten waarop de mens zelf geen grip heeft.Superego = geweten Dromen, associaties, versprekingen en grappen kunnen informatie geven over wat er omgaat in het onderbewuste.Freuds theorie vormt een radicale aanval op rationele mensbeelden die uitgaan van een onverdeeld, transparant, bewust ‘zelf en betekent ook een breuk met een lange traditie waarin de ziel als de metafysische kern van de mens wordt gezien.Er kwam veel kritiek op Freuds ideeën, zeker ook over het id met de seksuele driften aangezien hierover nog veel taboes bestonden.Doorwerking van freudiaanse begrippen Langzaam werden denkbeelden uit de dieptepsychologie gemeengoed waardoor langzaam maar zeker de ideeën van Nietzsche tegen die van Freud kwamen te staan. Hiervoor was veel aandacht in de literatuur. Romanschrijvers gingen steeds meer het onbewuste exploreren en diepere lagen in hun romanpersonages aanboren volgens de freudiaanse leer. Vooral ook te zien rondom het Forum.

• / 4