Samenvatting Socialezekerheidsrecht begrepen

Samenvatting Socialezekerheidsrecht begrepen Derde druk, MR. H.C. GEUGJES, MR. DR. DRS. J. HEINSIUS

Let op: afkortingenlijst op laatste bladzijden

• Inleiding in de sociale zekerheid

1.1 Inleiding (begrippen) Solidariteit: De sociale zekerheid zorgt ervoor dat de sociale risico’s die een individu loopt zo veel mogelijk worden verdeeld over alle werknemers en werkgevers of zelfs alle inwoners van Nederland.Een belangrijk punt van de sociale zekerheid is dan ook collectiviteit en solidariteit: het gezamenlijk dragen van individuele risico’s.

Verzorgingsstaat: De overheid speelt in Nederland een belangrijke rol bij het opvangen van de verschillende sociale risico’s. In die verzorgingsstaat rust op de overheid de verplichting om de burger te vrijwaren tegen een gebrek aan gezondheid, een gebrek aan inkomen etc.De overheid heeft niet altijd deze belangrijke rol gespeeld. De Ongevallenwet (1901) was de eerste sociale verzekering waarbij de overheid aan werkgevers de verplichting oplegde een premie te betalen om op die manier werklieden in gevaarlijke bedrijven te verzekeren tegen de gevolgen van bedrijfsongevallen. In 1929 trad de Ziektewet (ZW) in werking. De ontwikkeling van de sociale zekerheid kwam na WOII in stroomversnelling mede door internationale verdragen als het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en het Europees Sociaal Handvest (ESH).

Inkomenszekerheid: Het fundament van de sociale zekerheid is in de eerste plaats inkomenszekerheid bij inkomensverderving. Valt het inkomen weg vanwege werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of ouderdom, dan zorgen de Werkloosheidswet (WW), de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) en de algemene ouderdomswet (AOW) ervoor dat de uitkeringsgerechtigde kan terugvallen op een inkomen in de vorm van een periodieke uitkering om het verlies aan inkomen op te vangen. Het kan in plaats van een uitkering ook om een tegemoetkoming gaan. De inkomenszekerheid is een belangrijke pijler van sociale zekerheid waarbij het sociaal minimum een kernbegrip vormt: de ondergrens de ondergrens van de sociale zekerheid.Dit betekend dat de overheid een ieder een minimum aan inkomen garandeert om van te leven.

Collectiviteit: De grondgedachte van sociale zekerheid valt en staat bij de maatschappelijke en politieke bereidheid gezamenlijk financieel bij te dragen aan behoud van het stelsel. Die bereidheid is in het belang van anderen maar ook van jezelf (als je bijvoorbeeld onverhoopt werkloos worden of arbeidsongeschikt raakt). Maar daardoor zijn de belasting- en premiedruk wel hoog in Nederland.Het meebetalen aan de sociale zekerheid gebeurt op twee manieren: de financiering van werknemersverzekeringen (bijv. WW) en de volksverzekeringen (bijv. AOW).

Re- integratie: Re-integratie is het aan het werk helpen van de uitkeringsgerechtigden.De zogenoemde Wet verbetering poortwachter (Wvp) heeft als doel zieke werknemers zo spoedig mogelijk weer aan het werk te krijgen. Het uitgangspunt van de overheid en van de werkgevers- en werknemersorganisaties is vandaag de dag ‘werk boven inkomen’: er worden tegenwoordig veel projecten ingeschakeld om langdurig werklozen weer aan het werk te krijgen.

Privatisering: De collectiviteit is door privatisering onder druk komen te staan. Privatisering is het overdragen van taken uit de publieke sector naar de particuliere sector. Een voorbeeld daarvan is de geprivatiseerde ZW. 1 / 3

Vanaf 1996 wordt een zieke werknemer niet meer vanuit een centrale ziekenkas betaald maar door de individuele werkgever (art. 7:629 BW). Hierdoor gaat de werkgever de ziekte meer in zijn portemonnee voelen.

Marktwerking: Een andere verandering vond plaats in 2006 toen de Ziekenfondswet werd afgeschaft en vervangen door de Zorgverzekeringswet (Zvw). Met de komst van de Zvw deed de marktwerking in de zorg haar intrede. Het verschil is dat de ziekenfondsen (zonder winstoogmerk) nu verzekeringsmaatschappijen (met winstoogmerk) zijn geworden.

Sociale partners: De werkgevers- en werknemersorganisaties worden ‘sociale partners’ genoemd, omdat zij overlegpartners zijn in met name de Stichting van Arbeid (STAR) eb de Sociaal-Economische Raad (SER). Deze organen zijn belangrijke adviesorganen van de overheid: dit zogeheten poldermodel brengt met zich mee dat adviezen van de STAR en de SER leidend kunnen zijn voor de inhoud van nieuwe wetgeving.

Eigen verantwoordelijkheid: De overheid doet tegenwoordig een groter beroep op de eigen verantwoordelijkheid van de burger dan voorheen. Hierdoor ontstaat de discussie of we nog een verzorgingsstaat hebben of niet. Die eigen verantwoordelijkheid komt tot uiting in bijvoorbeeld individuele gevallen die tot verstrekkende gevolgen kunnen leiden. Zo was een verandering in 2012 dat een inwonend meerderjarig kind met het minimumloon geacht werd zijn ouders te onderhouden zodat deze geen uitkeringen meer konden krijgen. Ook komt de verantwoordelijkheid in uiting door de veranderende dienstverlening van het UWV, door minder begeleiding en strenge regelgeving.

(De)centralisatie: Decentralisatie is een belangrijk begrip: steeds meer bevoegdheden en verantwoordelijkheden komen bij de gemeente te liggen in plaats van bij de centrale overheid. De gedachte hierachter is dat de gemeente kan inschatten welke regeling op lokaal niveau noodzakelijk zijn, dis dichter bij de burger staat, en daardoor beter in staat is maatwerk te leveren.Centralisatie: Anderzijds zie je dat op het gebied van handhaving en fraudebestrijding de teugels van de gemeenten strakker worden aangehaald. De centrale overheid legitimeert de beperking van de gemeentelijke beleidsvrijheid.

1.2 Driedeling In de sociale zekerheid maken we onderscheid tussen werknemersverzekeringen, volksverzekeringen en sociale voorzieningen.

1.2.1 Werknemersverzekeringen: WW, WAO, WIA

Kenmerken:

 Werknemers zijn verzekerd  Financiering gebeurd door premie, gebaseerd op loon  Uitvoering door UWV  Hoogte is loongerelateerd  Uitkering is in duur beperkt en meestal afhankelijk van arbeidsverleden

1.2.2 Volksverzekeringen: AOW, AWBZ, Anw, Zvw

Kenmerken:

 Alle ingezetenen zijn van rechtswege verzekerd  Gefinancierd door iedereen die inkomstenbelasting betaald  Uitvoering door Sociale Verzekeringsbank (SVB)  Hoogte gerelateerd aan minimumloon  Duur is niet afhankelijk van arbeidsverleden

• / 3

1.2.3 Sociale voorzieningen: algemeen  WWB, AKW. Bijzonder  Wet IOAW, TW, Wajong Wmo

Kenmerken:

 Iedere Nederlander en niet-Nederlander die hier rechtmatig verblijft  Uitvoering in handen van gemeente  Gefinancierd uit algemenen middelen (belastingopbrengst)  Hoogte is meestal gerelateerd aan minimumloon en afhankelijk van gezinssituatie. Duur is in principe beperkt, namelijk zolang het inkomen onder het sociale minimum ligt.

• Kinderen

2.1 Inleiding In het algemeen geldt de opvatting in ons land dat de kinderbijslag terecht deel uit maakt van de verzorgingsstaat. De minister verwoord het doel van de kinderbijslag in 2013 als volgt: het primaire doel van kinderbijslag en kindgebonden budget is het ondersteunen van ouders voor de kosten van de kinderen. De regering ondersteunt gezinnen omdat daarin de basis wordt gelegd voor nieuwe generaties. De kinderbijslag is sinds de inwerkingtreding van de wet in 1941 onderdeel blijven uitmaken van ons socialezekerheidsstelsel en vanaf 1963 is het een volksverzekering. De Algemene Kinderbijslagwet (AKW) is bedoeld als tegemoetkoming in de kosten van opvoeding en verzorging (levensonderhoud) van kinderen tot 18 jaar. Het is een inkomensonafhankelijke regeling. De inkomsten van de ouders is dus niet relevant.Financiering: De AKW gebeurt ui de belastingopbrengst en niet door middel van premieheffing. Om die reden wordt de AKW aangemerkt als sociale voorziening.

Sinds januari 2009 kennen we naast de kinderbijslag, het kindgebonden budget. Dat wordt in de vorm van een toeslag uitgekeerd door de belastingdienst en is gekoppeld aan de betaling van kinderbijslag. Dit budget is wel afhankelijk van het inkomen van de ouder en ook van het aaltal kinderen.

2.2 Kring van verzekerden Verzekerd voor de AKW is degene die in Nederland woont dan wel in Nederland werkt en onder de loonbelasting valt (art. 6 AKW). Ook moet de persoon regelmatig in Nederland verblijven. Waar iemand woont, dus of de persoon wel in Nederland woont, wordt naar de omstandigheden beoordeelt (art. 3 AKW). Wanneer een nieuweling naar Nederland komt is hij niet direct verzekerd vanaf het moment dat hij hier woont. Er moet een duurzame band met Nederland ontstaan en dan moet blijken uit feiten als woonruimte, werk/ opleiding etc.

2.2.1 Voor welke kinderen?

 Eigen kind: Het begrip ‘eigen kind’ ziet niet alleen toe op de biologische band tussen ouder en kind maar is voornamelijk een juridisch begrip. Wanneer een man, als hij gehuwd is met de moeder op het moment van de geboorte van het kind, het kind erkend of adopteert, staat hij in familierechtelijke betrekking tot het kind. Stiefkind  Pleegkind: een kind die de verzekerde als eigen kind onderhoudt en opvoedt en waarmee een nauwe, exclusieve relatie bestaat (art. 4 lid 3 AKW) (art. 4 lid 1 jo. art. 7 AKW)

2.2.2 Thuiswonende kinderen tot 16 jaar

Voor het recht op kinderbijslag maakt de wet een onderscheid tussen kinderen tot 16 jaar die thuiswonen en kinderen tot 18 jaar die door de verzekerde in belangrijke mate worden onderhouden (art. 7 lid 1 AKW).

• / 3