Samenvattingen Stoornis en

Samenvattingen Stoornis en delict Week 1 Hoofdstuk 1 De psychische stoornis in het strafrecht De ‘beslisboom’ van de strafrechter De eerste stap in deze wettelijke beslisboom is de bewezenverklaring van het tenlastegelegde feit. Vervolgens moet de rechter nagaan of het bewezen verklaarde ook een strafbaar feit oplevert. Als ook die horde is genomen, komt de vraag aan de orde of de verdachte (inmiddels dader) strafbaar is. Alleen in het geval van ontoerekeningsvatbaarheid kan een strafrechtelijke maatregel worden opgelegd. Als de rechter de verdachte wel strafbaar acht, komt hij ten slotte toe aan de vraag of en zo ja welke straf of maatregel moet worden opgelegd.Waarheidsvinding In de fase van de waarheidsvinding wordt vaak een beroep gedaan op ‘technische’ deskundigen zoals DNA-experts. Echter ook gedragsdeskundigen kunnen bij de waarheidsbevinding betrokken worden. Zij kunnen in elke fase van de besluitvorming door de rechter worden gevraagd om tot een goede beoordeling van de strafzaak te komen.Ontoerekeningsvatbaarheid De stoornis als vertrekpunt bij de beoordeling van de wilsvrijheid Een psychische stoornis kan tot gevolg hebben dat iemand de reikwijdte van zijn handelen niet overziet of misschien niet in staat is naar het wel bestaande inzicht te handelen. De ontoerekeningsvatbaarheid moet, op grond van de wet, leiden tot een ontslag van rechtsvervolging, waarmee de strafbaarheid van de verdachte wordt uitgesloten. Omwille van de veiligheid van de samenleving (en dus niet bedoeld als verwijt aan de dader) biedt de wet in die gevallen wel de mogelijkheid tot het opleggen van een strafrechtelijke maatregel.Met enige regelmaat komt de rechter in de praktijk tot het oordeel van ontoerekeningsvatbaarheid, maar meestal is sprake van een situatie waarbij de psychische stoornis de wilsvrijheid van betrokkene wel heeft beperkt maar niet in die mate dat hij de sturing over zijn gedrag volledig kwijt was. We spreken dan over een vermindering van de toerekeningsvatbaarheid. De daaraan gekoppelde kwalificaties, licht verminderd, verminderd en sterk verminderd toerekeningsvatbaar, zijn niet in de wet terug te vinden, maar zijn in de rechtspraktijk ontstaan. Als de rechter het opleggen van een strafrechtelijke maatregel overweegt, is hij, op grond van de wet, zelfs verplicht om twee gedragsdeskundigen in te schakelen.De stoornis is het kernbegrip bij de toerekening De psychische stoornis, door de wetgever in artikel 39 Wetboek van Strafrecht omschreven als ‘gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens’, vormt het kernbegrip bij de beoordeling van de toerekeningsvatbaarheid van de verdachte. De vaststelling van de stoornis is op zich echter niet voldoende om een vermindering van de toerekeningsvatbaarheid aan te nemen. Genoemd artikel postuleert de niet-strafbaarheid slechts indien het feit wegens de stoornis niet kan worden toegerekend. Dat veronderstelt dat die stoornis zich voordeed ten tijde van het tenlastegelegde delict en dat er een verklarend verband tussen de stoornis en het delict bestond. Voor dit moment is voldoende

vast te stellen dat:

-ook een zeer ernstige stoornis ten tijde van het plegen van het feit niet hoeft te betekenen dat betrokkene niet het feit kan worden toegerekend. Een persoon die zwaar psychotisch is, kan niettemin een delict plegen dat geen verband houdt met die psychose; 1 / 4

-voor ieder tenlastegelegd feit afzonderlijk zal moeten worden nagegaan of de eventuele stoornis redengevend is voor een vermindering van de toerekeningsvatbaarheid.Het advies van de deskundige over de (mate van) toerekening Mooij spreekt over ‘de toerekenbaarheid (van het feit) dat een overwegend normatief oordeel betreft en de toerekeningsvatbaarheid (van de dader) dat een overwegend feitelijk oordeel betreft, zonder dat dit oordeel verabsoluteerd hoeft te worden’. Het is gebruikelijk om de mate van toerekeningsvatbaarheid in vijf gradaties (de bekende ‘vijfpuntschaal’) aan te duiden. Benadrukt wordt dat uitspraken van deskundigen over de toereken(ingsvat)baarheid niet meer dan een advies aan de rechter kunnen inhouden, waarbij dat advies wordt uitgebracht in het besef dat de deskundige zich begeeft in het domein van de rechter.Impliciet wordt afstand genomen van de vijfpuntschaal en in overweging gegeven niet verder te gaan dan in voorkomende gevallen vast te stellen dat bij een doorwerking van de stoornis

op het delictgedrag die invloed:

-hetzij: relevant en sturend dan wel beperkend is geweest (met het advies verminderd toe te rekenen);

-hetzij: overheersend en onontkoombaar is geweest (met het advies niet toe te

rekenen).De beschrijving van de relatie tussen stoornis en delict Waar het uiteindelijk om draait, is dat de rechter door de rapporteur pro justitia adequaat van informatie wordt voorzien, ook op het punt van de toerekening. Van meer belang dan het advies over de mate van toerekeningsvatbaarheid is het inzicht dat de deskundige aan de rechter verschaft over de wijze waarop een eventuele stoornis heeft doorgewerkt in het delictgedrag. Toerekeningsvatbaarheid is geen kenmerk van de dader maar ook niet van het delict. Het weerspiegelt als begrip de samenhang tussen enerzijds de stoornis van de dader en anderzijds het daarmee samenhangende gedrag tot uiting komend in een bepaald delict.Het stoornisperspectief Om delictgedrag vanuit de stoornis te kunnen begrijpen, zullen kenmerken of symptomen van de stoornis moeten worden vertaald naar met die stoornis samenhangende gedragskenmerken, hier ook wel disfuncties genoemd. Ten behoeve van de beantwoording van de vraagstelling rond de toerekening wordt een denkschema gepresenteerd, waarbij, na het stellen van de diagnose, de disfuncties worden beschreven die uit de stoornis voortvloeien en die een rol hebben gespeeld ten tijde van het tenlastegelegde delict. Als voorbeelden van forensische mogelijk relevante functiestoornissen worden onder andere

genoemd:

-agressieve prikkelbaarheid; -impulsiviteit; -frustratietolerantie; -realiteitstoetsing; -vermogen tot empathie, reflectie, anticipatie en introspectie.Het delictperspectief Onder het delict wordt verstaan: de gedragsdeskundig relevante reconstructie van de toedracht van het tenlastegelegde delict, uitgaande van de hoofdlijnen in die tenlastelegging, het zogeheten delictscenario. De rapporteur wordt geadviseerd de onderzochte te bevragen

op onder andere:

-diens relaas van de feitelijke gebeurtenissen; -de redengeving voor het delict; -zijn voelen, denken en handelen ten tijde van het plegen van het delict; -een ‘verklaring’ voor afwijkingen van het huidige verhaal met de verklaringen in het proces-verbaal; -uitingen van schaamte, spijt en dergelijke. 2 / 4

Het resultaat van het uitvoeren van deze beide ‘bewegingen (vanuit de stoornis en vanuit het delict) is dat door de ‘vertaling’ van de stoornis naar disfuncties en gedragskenmerken en de beschrijving van het delict in gedragskundig relevante termen beide domeinen in dezelfde sleutel zijn geplaatst, waarmee een verband te onderzoeken en te beschrijven is.Invloed van externe factoren op psyche en wilsvrijheid (psychische overmacht en noodweerexces) Niet alleen een psychische stoornis maar ook andere, buiten de persoon van betrokkene gelegen, factoren kunnen van invloed zijn op de wilsvrijheid. Als iemand jarenlang moet leven in een situatie waarin sprake is van bedreiging en mishandeling en er geen reële mogelijkheid is zich daaraan te onttrekken kan dat zodanig van invloed zijn op de psychische toestand van betrokkene dat deze op een gegeven moment geen andere mogelijkheid meer zich dan het plegen van geweld tegen degene die hem tot slachtoffer heeft gemaakt. De wet spreekt dan van ‘overmacht’ en in het hier beschreven geval gaat het dan om een specifieke vorm namelijk de ‘psychische overmacht’. Overmacht is, naast de ontoerekeningsvatbaarheid, een tweede wettelijke strafuitsluitingsgrond die, als de rechter de aanwezigheid daarvan vaststelt, moet leiden tot ontslag van rechtsvervolging. Het kan gebeuren dat iemand in een situatie waarin hij zichzelf (of een ander) verdedigt, komt tot het plegen van geweld tegen een aanvaller. Strikt genomen kan dat geweld in strafrechtelijke zin een mishandeling (of erger) opleveren. Maar het ligt voor de hand dat, zolang het gaat om proportioneel geweld, het slachtoffer dat niet kan worden aangerekend. De wet kent daarvoor het begrip ‘noodweer’ als strafuitsluitingsgrond. Maar de wet gaat verder en houdt ook rekening met de mogelijkheid dat het slachtoffer zodanig van streek raakt van de aanval dat hij, populair uitgedrukt, de kluts kwijtraakt en in zijn verdediging veel verder gaat dan strikt noodzakelijk is. De wet heeft het dan over een ‘noodweerexces’.Het ontbreken van de opzet Tot slot is er een mogelijkheid dat de verdachte strafrechtelijk vrijuit gaat in verband met zijn (psychische) toestand ten tijde van het delict zonder dat sprake is van een van de hiervoor genoemde strafuitsluitingsgronden. Gedoeld wordt op het ontbreken van de opzet. Als het gaat om een misdrijf moet tevens bewezen worden dat de verdachte de opzet (in de zin van ‘willens en wetens’) had tot het plegen van dat misdrijf. Schuld (in de zin van onzorgvuldigheid/onoplettendheid) is niet voldoende. Over het algemeen wordt aangenomen dat ook een verdachte lijdt aan een psychische stoornis het delict, ondanks die stoornis, opzettelijk pleegt. Gedacht kan worden aan de zogenaamde ‘dissociatieve toestand’ en andere vormen van ‘veranderd bewustzijn’ (al dan niet pathologisch), zoals slaapwandelen en een epileptische schemertoestand en complexe epileptische toevallen. Het komt er eigenlijk op neer dat in die gevallen geen sprake is van een strafrechtelijk relevante wil. Ook op opleggen van een strafrechtelijke maatregel (tbs of plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis) is dan niet mogelijk.Gevaarsprognose De psychische stoornis bij de gevaarsprognose

De gevaarsprognose in strafzaken heeft twee kanten: een juridische en een

gedragsdeskundige. Aan de ene kant hebben we te maken met de strafrechtelijke relevantie van de gevaarsprognose. De wet biedt de mogelijkheid het gedrag van de justitiabele in de toekomst te sturen, als de verwachting bestaat dat deze opnieuw tot delictgedrag komt. Aan de andere kant staat de gedragsdeskundige benadering. Hierbij gaat het om (de ontwikkeling van) gedragsdeskundige technieken die het mogelijk maken uitspraken te doen over de recidivekans. Daarbij zijn, grofweg, twee hoofdstromen te onderscheiden. Van oudsher kennen we de gevaarsprognose van de psychiater of psycholoog op basis van het aangetroffen ziektebeeld, of wel: de ‘klinische risicotaxatie’. Meer recent zien we technieken tot ontwikkeling komen waarbij, op basis van statistische data, voorspellingen worden gedaan over de kans dat bepaald gedrag zich zal voordoen. 3 / 4

Het wettelijke gevaarscriterium De formulering in de wet Voor het opleggen van een strafrechtelijke maatregel geldt als wettelijk vereiste dat is voldaan aan het zogenaamde ‘gevaarscriterium’. De verwachting dat betrokkene in de toekomst wederom voor zijn omgeving een gevaar zal opleveren vormt dit de legitimatie voor het strafrechtelijk ingrijpen. In de formulering van het gevaarscriterium zijn bij de vier (gedrags-)maatregelen die het strafrecht kent wel nuanceverschillen te ontdekken die samenhangen met het doel van de betreffende maatregel. Bij de tbs, ppz en de pij geldt dat sprake moet zijn van een ‘gevaar voor anderen of voor de algemene veiligheid van personen of goederen. Met ‘gevaar voor anderen’ wordt bedoeld een rechtstreeks gevaar voor een of meer individueel bepaalde personen. Het ‘gevaar voor de algemene veiligheid van personen en goederen’ is een ruim begrip en ziet op de veiligheid van een brede kring van personen en goederen. De ppz (plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis) kent een voor het strafrecht opmerkelijk aanvullend gevaarscriterium. Daar geldt namelijk tevens ‘het gevaar voor zichzelf’ als mogelijke grondslag voor de maatregel. Een eveneens ‘strafrechtvreemd’ ‘bestwilcriterium’ is te vinden bij de pij, waar altijd als voorwaarde geldt dat de oplegging van de maatregel in het belang van ‘een zo gunstig mogelijke verdere ontwikkeling’ van betrokkene moet zijn. Bij de isd-maatregel geldt alleen het brede criterium dat sprake moet zijn van een gevaar voor de algemene veiligheid van personen.De betekenis van de stoornis Oplegging van tbs is, naar het oordeel van de Hoge Raad, slechts mogelijk als er tussen de psychische stoornis en het gevaar voor herhaling van het delict een causaal verband bestaat. Met de introductie van de zogeheten risicotaxatieinstrumenten is bij de gevaarsprognose de aandacht verlegd/verbreed naar andere factoren dan de stoornis.Hoewel het niet altijd eenvoudig is de verschillende verklarende factoren in de risicotaxatie uit elkaar te halen is het toch aan te bevelen, waar mogelijk, in het rapport te specificeren of en in welke mate de stoornis redengevend is voor het herhalingsgevaar. Aangezien voor de pij en de isd de aanwezigheid van een stoornis geen voorwaarde is voor het opleggen van die maatregel, kan een verklarend verband tussen een eventuele stoornis en het gevaarscriterium in die gevallen niet als eis gelden.Gevaarsprognose bij een voorwaardelijk kader Geen wettelijke regeling Bij een (geheel of gedeeltelijk) voorwaardelijke gevangenisstraf kunnen de voorwaarden betrekking hebben op schadevergoeding, een straat- of contactverbod en elektronisch toezicht. Bij het streven naar een meer structurele gedragsverandering zal doorgaans een reclasseringstoezicht worden opgelegd, maar ook kan een opname in een kliniek als voorwaarde gelden. De rechter zal de veroordeelde niet kunnen verplichten tot het ondergaan van een behandeling als niet aannemelijk is dat daarmee de kans op recidive wordt verminderd.Tbs en plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis (ppz) Aanwezigheid van een stoornis Voor het opleggen van een tbs of een ppz moet, op grond van de wet, vaststaan dat ten tijde van het plegen van het strafbaar feit bij de verdachte sprake was van een psychische stoornis of zoals de wet dat zegt, ‘een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens’. Van belang is dat de deskundige bij de beschrijving van de diagnostiek aangeeft of naar zijn oordeel al dan niet sprake is van psychopathologie die aan te merken is als een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens.

• / 4