2HV uitwerkingen - 5 Erfelijkheid en evolutie BASISSTOF 1 Genotype...

2HV uitwerkingen Thema 5 Erfelijkheid en evolutie 47 © Uitgeverij Malmberg

• Erfelijkheid en evolutie

BASISSTOF

• Genotype en fenotype 48
• Chromosomen 52
• Genen en allelen 57
• De evolutietheorie 60
• Geschiedenis van het leven op aarde 63
• DNA-technieken 68

Samenhang 73 Genengesleutel geeft gespiegelde slak

EXTRA STOF

• Transcriptie 75
• Dominant en recessief 77

ONDERZOEK

Practica 78

• / 4

2HV uitwerkingen Thema 5 Erfelijkheid en evolutie 48 © Uitgeverij Malmberg

• Genotype en fenotype

KENNIS

1 In afbeelding 5 is een lichaamscel schematisch getekend. In de lichaamscel zijn chromosomen en genen getekend. Bij een celdeling ontstaan twee dochtercellen.a Teken in de dochtercellen de chromosomen met de genen.

b • Hebben alle dochtercellen na een gewone celdeling hetzelfde genotype? ja / nee • Hebben alle dochtercellen hetzelfde genotype als de moedercel? ja / nee

2 a • Alle eigenschappen van een organisme samen noem je het fenotype.• De informatie voor de erfelijke eigenschappen van een organisme noem je het genotype.b Ed is een 15- jarige scholier.Hier staan enkele eigenschappen van Ed. Geef bij elke eigenschap aan of deze wel of niet bij het fenotype hoort.• blond haar vanaf de geboorte wel / niet • groot longvolume wel / niet • hoge bloeddruk wel / niet • litteken op de rechterknie wel / niet • tatoeage op de onderarm wel / niet

c Stel je voor: je hebt de vijf eigenschappen die hier zijn gegeven.

Kies bij elke eigenschap of je deze hebt gekregen door je genotype, door je leefstijl/omgeving, of door beide.A Je bent snel zenuwachtig bij proefwerken. 1 genotype A = 3 B Je hebt een gespierd lichaam. 2 leefstijl/omgeving B = 3 C Je hebt een tatoeage. 3 beide C = 2 D Je hebt krullend haar vanaf je geboorte. D = 1 E Je kunt goed gitaar spelen. E = 3

• / 4

2HV uitwerkingen Thema 5 Erfelijkheid en evolutie 49 © Uitgeverij Malmberg 3 Renate doet mee aan het tv-programma Extreme make- over, waarbij ze onder handen wordt genomen door een plastisch chirurg en door schoonheidsspecialisten. In afbeelding 6 zie je Renate voor en na de make-over.a Noteer drie zichtbare eigenschappen die niet veranderd zijn.bijvoorbeeld: oogkleur, vorm van de kin, vorm van het gezicht, vorm van de oren, aantal tanden b Noteer drie zichtbare eigenschappen die wel veranderd zijn.bijvoorbeeld: haarkleur, krullen in het haar, vorm van de ogen, vorm van de mond, kleur van de tanden c Verandert het fenotype van Renate door deze behandelingen? En het genotype?

• ) A Alleen haar fenotype verandert.
• ) B Alleen haar genotype verandert.
• ) C Het fenotype en het genotype veranderen.
• ) D Het fenotype en het genotype veranderen niet.

4 In het lichaam wordt insuline gemaakt. Dit hormoon is nodig om het glucosegehalte van het bloed te verlagen als dat te hoog wordt. In afbeelding 7 zie je hoe het glucosegehalte van het bloed verandert gedurende een dag.Op welke twee tijdstippen is het gen voor de aanmaak van insuline weinig actief?[ ] A om 08.00 uur [ ] B om 10.00 uur [ ] C om 12.00 uur [ ] D om 16.00 uur [ ] E om 17.00 uur

5 Samenvatting Leg in je eigen woorden de volgende begrippen uit: chromosomen, celdeling, DNA, fenotype, gen en genotype.Chromosomen bevinden zich in de celkernen. Ze bestaan uit de stof DNA.Een gen bestaat uit de stukjes DNA die samen de informatie bevatten voor een eigenschap.Alle genen in een celkern samen vormen het genotype. Het genotype is de complete informatie voor de erfelijke eigenschappen van een organisme.Bij een celdeling worden de chromosomen gekopieerd. De dochtercellen krijgen dezelfde chromosomen (dezelfde erfelijke informatie) als de moedercel.Met het fenotype worden alle eigenschappen van een organisme bedoeld, zowel zichtbare als onzichtbare eigenschappen.Het fenotype komt tot stand door het genotype in combinatie met leefstijl en omgeving.Een cel gebruikt alleen de genen die nodig zijn voor de functie die de cel heeft.

• / 4

2HV uitwerkingen Thema 5 Erfelijkheid en evolutie 50 © Uitgeverij Malmberg

INZICHT

6 In afbeelding 8 zie je hoe de metamorfose bij een kikker verloopt.a Wat blijft in alle stadia van de metamorfose (2 tot en met 8) gelijk?

• ) A het fenotype
• ) B het genotype
• ) C geen van beide
• ) D zowel het fenotype als het genotype

b Leg uit hoe tijdens de metamorfose het fenotype kan veranderen, terwijl het genotype gelijk blijft.Tijdens de metamorfose worden bepaalde genen meer of minder actief.

7 Dafne Schippers is een topatleet. Zij is recordhoudster op de 100 meter hardlopen. In 2015 legde zij deze afstand af in 10,81 s.a Leg uit dat Dafnes leefstijl een rol speelt bij deze prestatie.Training en voeding zijn belangrijk bij het leveren van prestaties in de topsport. Training en voeding behoren tot de leefstijl (en/of omgeving).b Spieren bestaan uit snelle en langzame spiervezels. Snelle spiervezels gebruik je vooral voor korte, explosieve krachtinspanningen. De langzame spiervezels gebruik je voor langdurige krachtinspanningen. Als je ouder wordt, neemt het aantal snelle spiervezels af. Het aantal langzame spiervezels neemt toe.Hoe zal deze verandering Dafnes prestaties beïnvloeden?De prestaties van Dafne op de korte afstanden zullen minder goed worden.c Is de verandering in het aantal spiervezels het gevolg van een verandering in het genotype? Leg je antwoord uit.Nee, want je genotype verandert niet tijdens je leven. Een verandering in het aantal snelle en langzame spiervezels is daarom geen gevolg van een verandering in het genotype. (In het genotype ligt vast dat de spiersamenstelling verandert bij het ouder worden.)

8 Uv-straling van de zon is schadelijk voor je huid. Je huid wordt beschermd door melanine. Dit is een pigment dat in de huid ontstaat en de huid donkerder maakt. Melanine geeft ook kleur aan je haren en ogen. Dat je melanine kunt maken, heb je te danken aan een aantal genen.a Wanneer zijn die genen het meest actief: in de winter of in de zomer? Leg je antwoord uit.In de zomer, want dan wordt je huid donkerder door de zon. Er wordt dan meer melanine gemaakt.b Jos en Jennifer gaan op een zomerse dag naar het strand. Aan het eind van de dag is de huid van Jos wat donkerder geworden. De huid van Jennifer is rood.Leg dit uit aan de hand van het genotype.De genen voor de aanmaak van melanine zijn bij Jos actiever dan bij Jennifer.c Zijn de genen voor de aanmaak van melanine in een spiercel even actief als in een huidcel?Leg je antwoord uit.Nee, want in een spiercel zijn deze genen niet actief. In een spiercel wordt geen melanine gemaakt.

• / 4