Antropologie van de religie

Antropologie van de religie aantekeningen Lukas Vonhout

Hoorcollege 1 7-2-2023

Kenmerken antropologisch onderzoek

• Etnografisch; systematische studie van een leefwereld. Deze is sterk gebaseerd op

alledaagse ervaringen.

• Emic = insider
• Etic = outsider

- Hoofdthema’s: participerende observatie en kwalitatieve interviews

De betrokkenheid van de onderzoeker is belangrijk, je bent je eigen onderzoeksinstrument.Het is de bedoeling dat de onderzoek in een Emic perspectief onderzoek doet.

Participerende observatie is als methode uitgevonden door Malinowski. Participerende observatie is een onderzoek met nauwgezet observatie en informele interviewen.Je zit tussen betrokkenheid en afstand, participatie en observatie.

Kwalitatief interview;

• Geen gestructureerde vragenlijsten maar semigestructureerd diepte interview
• Holistische benadering; wie zijn de personen met wie je spreekt en hoe ziet hun

wereld er uit?

• Respondenten in de regel geanonimiseerd

Durkheim 1858-1917 Heeft grote stappen gezet voor sociologie en antropologie.Kwesties of god wel of niet bestaat is niet interessant → Religie is een sociaal feit en moet als zodanig onderzocht worden. Het is als onderzoeker niet interessant of het waar of niet waar is.

College 2 9-2-2023 benaderingen van religie

Methodologisch ludisme Methodologisch slaat op de houding tijdens het onderzoek → het gaat niet om de vraag of wat andere mensen geloven waar is en daadwerkelijke bestaat of niet.

• Methodologisch atheïsme; onderzoeker gelooft niet in hetgeen de informaten geloven
• Methodologisch theïsme; onderzoeker doet dat wel
• Methodologisch agnosticisme; onderzoeker neemt geen psotie in
• Methodologisch ludisme; onderzoeker geeft zich over, bij wijze van spel

Welke houding neem je aan tijdens het onderzoek? Ga je mee met de informaten doormiddel van het ludisme? 1 / 3

Ludisme → overgeeft en niet zozeer nadenkt hoe je je tot de waarheidsclaims verhoudt. Je stelt dat veldwerk onderzoek doen naar een andere wereld en je gaat de poort binnen van die specifieke wereld. Het is als het spelen van een spel.Droogers & Knibbe benadrukken dit spel van het Ludisme. Het atheïsme, theïsme en agnosticisme helpt je niet begrijpen waarom gelovigen waarheidsclaims maken, als ludist zet je jezelf tussen haakjes.Religie is het exploreren van een werkelijkheid die niet volledig zichtbaar is en dus als onderzoeker is het goed om mee te doen bij wijze van spel. Sluit aan bij Huizinga als Homo Ludens, als speler.

Jomanda als heler kun je bv als ludist onderzoeken. Knibbe heeft meegedaan in leefwereld van Jomanda en heeft geprobeerd om dingen te voelen en te beleven als haar informanten. Dit brengt andere inzichten maar kan ook diepe onzekerheden brengen. Het is namelijk lastig om weer terug op wetenschappelijk niveau te kunnen komen.In de inleiding van je etnografie laat je zien welke methodologische houding je aanneemt, agnostisch of ludistisch?

Het ludisme is een ervaring van een botsing tussen je eigen wereld en de wereld van je gesprekspartner.Hoe ga je om met waarheidsclaims die radicaal kunnen afwijken van je eigen wereldbeeld?

Definitie religie De term religie is niet duidelijk waar de oorsprong van komt.Het begrip religie is niet universeel: veel samenlevingen is er bv geen woord voor religie.Is religie universeel?

• Kwestie van definitie
• Probleem; westerse lens
• Vertalen, vergelijken

Hoe kan religie worden gedefinieerd dat vergelijkend onderzoek mogelijk is?

• Inzet van langdurig debat, veel definities in omloop

Mogelijke definities:

• Religie heeft het over zaken van dingen, gebeurtenissen etc die niet zichtbaar zijn en

zich aan het blote oog onttrekken en zich plaats vinden buiten het normale dat wij met onze zintuigen kunnen waarnemen.

• Religie verwijst naar ideeën en praktijken met betrekking tot een niet direct tastbare en

zichtbare werkelijkheid die door gelovigen toch voor existerend wordt aangenomen.

Kenmerken antropologie van de religie

Oorspronkelijk:

• Focus op samenlevingen ver weg, inheemse religies

Nu:

• Overal, alle vormen van religie en zelfs non-religies

De methodes zijn ook kenmerkend:

• Veldwerk
• Participerende observatie

Antropologie is ook theoretisch georiënteerd. 2 / 3

Fases

- Vroege koloniale fase: leunstoel-onderzoek naar primitieve religies 19

e /vroeg 20 e

eeuw. Evolutionisme was erg belangrijk, er was een ontwikkeling van minst ontwikkelde samenlevingen en de hoogste. Kennis werd mogelijk door kolonisering.

• Veldwerk gebaseerd onderzoek, vroeg 20

e eeuw. Sterker empirische oriëntatie, er komt belangstelling van de rol van religie met betrekking tot sociale cohesie.

• Wereld religies & religieuze bewegingen post 1945. Dekolonisering, kritische

reflectie over de rol van antropologie als koloniale wetenschap (vooral vanaf jaren

’60).

• Religie en mondialisering sinds 1980. Globalisering, neo-liberaal kapitalisme.
• Religie in pluriforme samenlevingen 21

e eeuw. Focus op transnationale religieuze bewegingen. Religie en geweld, met name na 9/11 en integratie Islam in het westen bv. Secularisering maar religie blijft van belang!

Secularisering is niet het einde van religie, de materiele dimensie van secularisering opent nieuwe vragen bv met de omgang met de materiele restanten. Wat is de toekomst van het christendom als erfgoed?

Tylor 1832-1917

Onderwerpen:

• Wat is de oorsprong van religie
• Hebben alle culturen religie

Definitie van cultuur Tylor:

• That complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, custom and any

other capabilities and habits acquired by man as a member of society

Definitie religie Tylor:

• The belief in spiritual beings

Hij stelt dat de oorsprong van religie ligt in de droom. De ziel blijft na de dood bestaan en komen in de droom terug tot de levenden, dat is de wortel van religieuze voorstellingen.Tylor gaat uit van een evolutie van religie. Een evolutionaire model.Hij had een focus op oorsprong → evolutie van cultuur.Tylor stelde dat primitieve culturen minder ontwikkelde culturen waren dan westerse culturen.Hij ziet het als een evolutionaire ladder van lage culturen → hoge culturen. Religie transformaat van eenvoudig naar complex.Animisme → polytheïsme → monotheïsme.Animisme is de basis van religie en het doel van religie in al die stadie = het begrijpen en uitleggen van het universum, religie =kennis.Religie is dan ook een intellectueel proces→\

• Religie is rationeel en wordt met toenemend begrip overbodig

Kritiek:

• Speculatieve projectie
• Definitie te minimalistisch, waar blijven gedrag, ritueel, emoties?
• Animistische voorstellingen, magie en geloof in een god bestaan naast elkaar, zelfs in

de moderne samenlevingen. Het animisme wordt dus niet vervangen zoals het evolutionair model stelt.

• / 3