Elzien Offereins - Serieoverzicht Plein M Deel 1A Hoofdstuk 1 Mijn...

Plein M

VMBO-KGT

LEERWERKBOEK 1A

3e editie Auteurs Annabeth Bosman Henk Botter Martin Bouwman Nicole Bus Bonne Meetsma Elzien Offereins Jetske van Slooten ICT-auteurs Henk Botter René Raap Vakdidacticus Tom van der Geugten Eindredactie Millicent Kruis Noordhoff Uitgevers 1 / 10

© Noordhoff Uitgevers bv Serieoverzicht Plein M Deel 1A Hoofdstuk 1 Mijn eigen omgeving Hoofdstuk 2 Arm en rijk Hoofdstuk 3 Samen leven Deel 1BHoofdstuk 4 Krachten van de natuur Hoofdstuk 5 Mensen en regels Hoofdstuk 6 Leven in de stad Deel 1CHoofdstuk 7 Ontdek de wereld Hoofdstuk 8 Hoe ontstond Nederland?Hoofdstuk 9 Herhaling leerjaar 1 Verdieping economie 1 Hoofdstuk 1 Kopen kost geld Hoofdstuk 2 Aan het werk!Hoofdstuk 3 De zorg van de overheid Deel 2AHoofdstuk 1 Lage landen aan de zee Hoofdstuk 2 Wonen en werken in één wereld Hoofdstuk 3 Wat mag wel en wat mag niet?Deel 2BHoofdstuk 4 Mensen en machines Hoofdstuk 5 De prijs van vrijheid Hoofdstuk 6 Eenheid en verdeeldheid Deel 2C Hoofdstuk 7 Besluiten en besturen Hoofdstuk 8 De wereld is een dorp Hoofdstuk 9 Herhaling leerjaar 2 Verdieping economie 2 Hoofdstuk 1 We maken er wat van Hoofdstuk 2 De wereld is een winkel Hoofdstuk 3 De prijs van onze welvaart

Ontwerp binnenwerk: Aly Pepping, Thesinge

Conceptontwerp omslagen: Fabrique, Communicatie en design, Delft

Vertaling vormgeving omslag: Marjan Landman, Amsterdam

Omslagfoto (Dam, Amsterdam): shutterstock.com

Technisch tekenwerk: PPMP, Wolvega

Cartografi e: Studio Haverstraat / Anton van Tetering, Utrecht

Illustraties: Joeri van den Anker, Rotterdam; Teun Berserik, Den Haag; Marjolein Luiken, Ouderkerk aan de Amstel

1 / 15

© 2014 Noordhoff Uitgevers bv, Groningen, The Netherlands Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gege- vensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografi sche verveel- voudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurs- wet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierech- ten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise without prior written permission of the publisher.

ISBN 978-90-01-85047-0 2 / 10

Inhoud Hoe werk je met Plein M? 4 Hoofdstuk 1 Mijn eigen omgeving 5 Introductie 6 Cursus 1.1 Werken met kaarten 8 Cursus 1.2 Werken met een atlas 14 Cursus 1.3 Reis door de tijd 20 Cursus 1.4 Tien tijdvakken 26 Taak Veranderingen in jouw omgeving 32 Taak Levensbeschouwing Wat is belangrijk? 33 Verdieping Kaarten veranderen 34 Topografi e 36 Samenvatting 38 Begrippen 39 Test jezelf 40 Werkbladen 43 Hoofdstuk 2 Arm en rijk 47 Introductie 48 Cursus 2.1 Wat hebben mensen nodig? 50 Cursus 2.2 Het leven van de eerste mensen 56 Cursus 2.3 Het leven van de eerste boeren 62 Cursus 2.4 Welk werk kun je doen? 68 Taak Hoe geef je geld verstandig uit? 74 Taak Levensbeschouwing Wat kun je doen? 75 Verdieping De grotten van Lascaux 76 Topografi e 78 Samenvatting 80 Begrippen 81 Test jezelf 82 Werkbladen 85 Hoofdstuk 3 Samen leven 89 Introductie 90 Cursus 3.1 Kleurrijk Nederland 92 Cursus 3.2 De Romeinse samenleving 98 Cursus 3.3 Hoe werd het christendom belangrijk? 104 Cursus 3.4 Omgaan met verschillen 110 Taak Hoe zorg je voor respect? 116 Taak Levensbeschouwing Elkaar met respect behandelen 117 Verdieping Italianen in Nederland 118 Topografi e 120 Samenvatting 122 Begrippen 123 Test jezelf 124 Werkbladen 127 Vaardighedenoverzicht 133 Kerndoelen 134 3© Noordhoff Uitgevers bv 3 / 10

© Noordhoff Uitgevers bv In het midden van een stad ligt vaak een groot plein.Op een plein zie je dat mensen met elkaar samenleven.Een groep mensen noem je een samenleving of een maatschappij.Plein M gaat over mensen en over de maatschappij.Hoe leven mensen samen? Hoe ging dat vroeger en hoe gaat dat nu? In Plein M zie je niet alleen pleinen en plekken in Nederland. Je gaat ook op ontdekking in Europa en in de rest van de wereld.Een leerwerkboek Plein M is een boek om mee te werken én om mee te leren. In de cursussen vind je leerstof en opdrachten om mee te oefenen. Elk hoofdstuk heeft ook twee taken. Hierbij ga je zelf aan de

slag met de leerstof: je doet bijvoorbeeld een

onderzoek en maakt daarvan een presentatie. Eén van de taken gaat over levensbeschouwing. In het onderdeel Verdieping wordt er dieper ingegaan op een onderwerp dat met het hoofdstuk te maken heeft. Je doet in ieder hoofdstuk ook topografie. Je leert waar plaatsen, rivieren en bergen liggen. Bij sommige vragen heb je een atlas nodig. Daarvoor gebruik je De Basis Bosatlas (60 e editie). Aan het eind van het hoofdstuk staan samenvattingen van de cursussen en alle belangrijke woorden bij elkaar. Dit helpt je bij het leren. In Test jezelf kun je oefenen; zo weet je of je alle belangrijke leerstof hebt begrepen.Plein M online Je kunt Plein M ook online gebruiken, op je computer of tablet. Je vindt hier het digitale leerwerkboek en extra oefenmateriaal. Er zijn oefengeneratoren om begrippen te oefenen en de oefentoetsen waarmee je je goed kunt voorbereiden op het proefwerk.Wij wensen je veel plezier met Plein M!De makers van Plein M Hoe werk je met Plein M?62 Hoofdstuk 2 Arm en rijk© Noordhoff Uitgevers bv Jager-verzamelaars kenden weinig verschil tussen arm en rijk. Dat heb je in de vorige cursus geleerd. Lange tijd waren alle mensen jager-verzamelaars. Later werden steeds meer mensen boer. In deze cursus gaan we kijken welke grote veranderingen er kwamen in het leven van de mensen.Om te beginnen a Wat is het beroep van de mensen in afbeelding 14 en 15?

b Bekijk afbeelding 14 en 15. Schrijf een voorbeeld van continuïteit en verandering op.

Voorbeeld verandering:

Voorbeeld continuïteit:

14 Ploegende boer in Egypte, rond 1900 v.C.15 Ploegende boer in 2014, Nederland.Revolutie Omcirkel de juiste woorden.%EN REVOLUTIE IS EEN kleine / grote verandering waar veel / weinig mensen mee te maken hebben.CURSUS 2.3 Het leven van de eerste boeren 1 De ontdekking van de landbouw Ongeveer 12 000 jaar geleden leefden in Irak groepjes jager-verzamelaars. Deze nomaden keerden ieder seizoen terug naar dezelfde plekken. Daardoor merkten ze dat sommige planten ieder jaar opnieuw voor voedsel zorgden.

%R WAREN BIJVOORBEELD GRAANPLANTEN DIE STEEDS

weer terugkwamen. Door bij die graanveldjes te gaan wonen, konden ze het graan goed verzorgen en er ieder jaar weer van oogsten. Ze ontdekten dat ze ook zelf graan konden zaaien.

Dat was een belangrijke ontdekking: de jager-

verzamelaars hadden de akkerbouw ontdekt.Om minder te hoeven jagen, gingen ze geiten en schapen houden. Veeteelt en akkerbouw werden steeds belangrijker voor deze mensen. Landbouw werd hun belangrijkste middel van bestaan. De samenleving van jager-verzamelaars veranderde langzaam in een landbouwsamenleving. Dit was een hele grote verandering voor mensen. Zo’n grote verandering noemen we een revolutie. De overgang van jagen-verzamelen naar landbouw noemen we de landbouwrevolutie.In een landbouwsamenleving wordt de grond gebruikt voor de landbouw. We noemen dat agrarisch grondgebruik.Leerstof 2 De boer moest vroeger het land ploegen. De boer van nu moet nog steeds het land ploegen.Ploegen met een tractor, in plaats van met een os.Boer.63Hoofdstuk 2 Arm en rijk© Noordhoff Uitgevers bv CURSUS 2.3Het leven van de eerste boeren Irak

'EBRUIK DE ATLAS :OEK DE KAART Azië op.

a Kleur in het kaartje hiernaast Irak rood en Nederland blauw.b Welke twee rivieren stromen door Irak?1 2 c Zet het jaartal waarin de landbouw is uitgevonden in Irak in de kaart.d Waarom is de landbouw in Irak begonnen denk je?

De jager wordt boer Zet de gebeurtenissen in de juiste tijdsvolgorde door ze te nummeren van 1 tot 5.De jager-verzamelaars gaan bij de veldjes met wild graan wonen.

%EN GROEP JAGERVERZAMELAARS IS OP WEG NAAR HET ZOMERKAMP

De jagers vangen geiten. Ze slachten de geiten niet, maar gaan ermee fokken.In het zomerkamp ontdekken ze dat het wilde graan ook dit jaar geoogst kan worden.De jagers zijn boeren geworden. Ze leven vooral van de landbouw.De ontdekking van de landbouw a Hoe heet de overgang van jagen-verzamelen naar landbouw?

b Vul in. De landbouwrevolutie begon in v.C. in c De landbouwrevolutie zorgde voor grote veranderingen. Vul het schema in.Samenleving van jager- verzamelaars Landbouwsamenleving middelen van bestaan

woonplaats

3 4 5 16 Europa en het Midden-Oosten.dorpenrondtrekken met tenten of eenvoudige hutten jagen en verzamelen landbouwjagen en verzamelen Irak.10 000 Landbouwrevolutie.5 2 4 1 3 De grond rondom de rivieren was vruchtbaar.En de rivieren zorgden voor voldoende water voor de dieren en planten.Ti g r i s Eufraat Hoofdstuk 1 Mijn eigen omgeving34© Noordhoff Uitgevers bv Waar ligt het en hoe ziet het eruit?Gebruik de atlas. Vul in.a Op welke overzichtskaart van Nederland kun je Rotterdam en de havens vinden?b Hoe heet de rivier die door het centrum van Rotterdam stroomt?c Hoe heet het deel van de Rotterdamse haven dat bij de Nieuwe Waterweg ligt?Wat is er gebeurd?Lees bron96. Omcirkel bij de volgende uitspraken het juiste jaartal.a Vanaf de kade van de Holland Amerika Lijn vertrekken duizenden mensen naar Amerika. 1900 / 2000 b Vanuit de kamers van Hotel New York kun je de Erasmusbrug

bijna niet zien: er staan grote woontorens voor. 1900 / 2000

c Na de bouw van de Erasmusbrug kun je snel van noord naar zuid reizen in Rotterdam. 1900 / 2000 Welk werk doen mensen?a Vergelijk de foto van de Rijnhaven in 1925 met de afbeelding uit Google Maps.s (OE HEEFT DE FOTOGRAAF DE FOTO GEMAAKT s -IDDEN IN DE RIVIER LIGT HET .OORDEREILAND LINKSBOVEN OP de foto). Noteer twee dingen waardoor het uitzicht van de bewoners is veranderd.b Vergelijk de beide kaarten.s (OEVEEL JAAR ZIT ER ONGEVEER TUSSEN BEIDE KAARTEN s /P BEIDE KAARTEN STAAT EEN KRUISJE 7ELK GEBOUW WORDT daarmee bedoeld?s %R ZIJN GROTE VERSCHILLEN TUSSEN BEIDE KAARTEN .OTEER DRIE dingen die de kaartentekenaar in 2012 moest tekenen die in 1903 nog niet op de kaart stonden.1 2 3 c Waarom zijn voor een kaartenmaker de luchtfoto en de Google Maps-afbeelding niet echt handig om te gebruiken?

1 2 3 VERDIEPING Kaarten veranderen Hoofdstuk 1 Mijn eigen omgeving 35© Noordhoff Uitgevers bv Hotel New York met in de verte de Erasmusbrug.Bron 8 De bekendste brug van Rotterdam is de Erasmusbrug. De brug is in 1996 gebouwd.Deze brug verbindt het noorden van de stad met het zuiden.Vanaf Hotel New York kun je de brug prachtig zien liggen. Vanaf dit punt vertrokken zo’n honderd jaar geleden grote schepen vol Nederlanders naar Amerika met de Holland Amerika Lijn.Toen waren er veel vrachtschepen in de havens en stonden er overal grote pakhuizen. Nu zijn er veel minder schepen en zijn de pakhuizen verdwenen. Er staan nu grote kantoor- en woontorens.Als je foto’s en kaarten van vroeger en nu vergelijkt, zie je grote verschillen.Bron 9 De Rotterdamse Rijnhaven in 1925.De Rijnhaven, 1903.Hotel New York en de Erasmusbrug volgens Google Maps.Bron 10 Bron 12 Bron 11 De Rijnhaven, 2012.Bron 13

4 4 / 10