Geschiedenis voor de bovenbouw

Geschiedenis voor de bovenbouw

Antwoorden leeropdrachtenboek havo

Auteurs Dick Berents Pia Fruytier Eleonoor Geenen Mark Hagenaars Marlies Hagers Paul van Houdt Marjonne Maan Wieke Schrover Brenda Stam Arthur Starreveld Judith Tadema Marlouk Wester

Eindredactie Eelco Beukers Stephan Klein

Vakdidactisch advies Stephan Klein

www.memo-malmberg.nl

Malmberg ’s-Hertogenbosch Vierde druk 1 / 4

Malmberg 2012 Antwoorden leeropdrachtenboek Memo bovenbouw havo 2

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren ............................................................................................................. 4 § 1 De agrarische revolutie .................................................................................................................. 4 § 2 Het ontstaan van steden................................................................................................................. 6 § 3 Machtige rijken in het Midden-Oosten ........................................................................................ 8 Afsluiting ............................................................................................................................................. 10 Hoofdstuk 2 De klassieke oudheid .................................................................................................. 13 § 1 De Griekse democratie ................................................................................................................. 13 § 2 Het Romeinse Rijk ........................................................................................................................ 15 § 3 Joden en christenen ....................................................................................................................... 16 § 4 Het einde van het Romeinse Rijk ................................................................................................ 18 Afsluiting ............................................................................................................................................. 20 Tijdscharnier 500 ................................................................................................................................. 22 Hoofdstuk 3 De vroege middeleeuwen ........................................................................................... 23 § 1 Hofstelsel en horigheid ................................................................................................................ 23 § 2 Europa wordt christelijk .............................................................................................................. 24 § 3 Het bestuur wordt feodaal .......................................................................................................... 26 § 4 De verbreiding van de islam ....................................................................................................... 29 Afsluiting ............................................................................................................................................. 30 Hoofdstuk 4 De late middeleeuwen ................................................................................................ 33 § 1 De steden komen weer tot bloei ................................................................................................. 33 § 2 De expansie van de christelijke wereld ..................................................................................... 34 § 3 De strijd tussen paus en keizer ................................................................................................... 36 § 4 Het ontstaan van machtige staten .............................................................................................. 38 Afsluiting ............................................................................................................................................. 40 Tijdscharnier 1500 ............................................................................................................................... 43 Hoofdstuk 5 Veranderend wereldbeeld .......................................................................................... 44 § 1 De renaissance ............................................................................................................................... 44 § 2 Europeanen ontdekken de wereld ............................................................................................. 45 § 3 De Reformatie ................................................................................................................................ 48 Afsluiting ............................................................................................................................................. 49 Hoofdstuk 6 Een nieuwe republiek in Europa ............................................................................... 52 § 1 De opstand in Europees perspectief ........................................................................................... 52 § 2 Een bijzondere bestuursvorm ..................................................................................................... 53 § 3 Internationale handel ................................................................................................................... 55 Afsluiting ............................................................................................................................................. 56 Hoofdstuk 7 Koningen, heren en denkers....................................................................................... 59 § 1 Absolutisme ................................................................................................................................... 59 § 2 Burgerlijke cultuur en hofcultuur ............................................................................................... 61 § 3 De wetenschappelijke revolutie .................................................................................................. 62 Afsluiting ............................................................................................................................................. 64 Hoofdstuk 8 Verlichting en revoluties ............................................................................................. 66 § 1 De Verlichting................................................................................................................................ 66 § 2 Vorsten en verlichte ideeën ......................................................................................................... 68 § 3 Burgers aan de macht ................................................................................................................... 69 § 4 Vrijheid, ook voor de slaven? ...................................................................................................... 71 Afsluiting ............................................................................................................................................. 73 2 / 4

Malmberg 2012 Antwoorden leeropdrachtenboek Memo bovenbouw havo 3

Tijdscharnier 1800 ............................................................................................................................... 75 Hoofdstuk 9 De economische sprong van Europa ........................................................................ 76 § 1 De Industriële Revolutie .............................................................................................................. 76 § 2 Nationalisme .................................................................................................................................. 78 § 3 Modern imperialisme ................................................................................................................... 80 Afsluiting ............................................................................................................................................. 82 Hoofdstuk 10 Politieke strijd en emancipatie ................................................................................. 84 § 1 Conservatisme en liberalisme ..................................................................................................... 84 § 2 Emancipatie ................................................................................................................................... 85 § 3 Naar een verzuilde samenleving ................................................................................................ 88 § 4 Wetenschap in de 19e eeuw ........................................................................................................ 91 Afsluiting ............................................................................................................................................. 93 Hoofdstuk 11 Leven in een massasamenleving ............................................................................. 96 §1 Een moderne wereld ..................................................................................................................... 96 §2 De Eerste Wereldoorlog ................................................................................................................ 98 §3 De Sovjet-Unie .............................................................................................................................. 100 §4 De Verenigde Staten .................................................................................................................... 102 Afsluiting ........................................................................................................................................... 103 Hoofdstuk 12 De Tweede Wereldoorlog ....................................................................................... 106 § 1 Nazi-Duitsland en het fascisme in Europa .............................................................................. 106 § 2 De Duitse bezetting .................................................................................................................... 108 § 3 De overwinning van de geallieerden ....................................................................................... 110 § 4 Nationalisme in de koloniën ..................................................................................................... 111 Afsluiting ........................................................................................................................................... 113 Hoofdstuk 13 De wereld na 1945 .................................................................................................... 116 § 1 Oost en West ................................................................................................................................ 116 § 2 Een welvarend Westen ............................................................................................................... 118 § 3 De Europese eenwording .......................................................................................................... 121 § 4 Noord en Zuid ............................................................................................................................. 124 § 5 De wereld na 1989 ....................................................................................................................... 126 § 6 Globalisering................................................................................................................................ 129 Afsluiting ........................................................................................................................................... 130 Hoofdstuk 14 Vrijheid en democratie ............................................................................................ 133 § 1 Vier vrijheid ................................................................................................................................. 133 § 2 De opmars van het parlement (tot 1848) ................................................................................. 134 § 3 de democratisering van Nederland (1848-1939) ..................................................................... 136 § 4 Politiek, politici en de kiezers ................................................................................................... 138

• / 4

Malmberg 2012 Antwoorden leeropdrachtenboek Memo bovenbouw havo 4

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

§ 1 De agrarische revolutie

Casus

• Niet alle jagers-verzamelaars waren nomaden; sommige groepen woonden

generaties lang op eenzelfde plek.

• Het is niet zeker of de bewoners van Abu Hureyra wel echt de allereerste boeren

waren. Bij nieuwe opgravingen bestaat de mogelijkheid dat de boeren van Abu Hureyra ‘voorbij worden gestreefd’ door nog vroegere boeren.

• a Jagers-verzamelaars hoeven de wilde planten en dieren die hun voedsel vormen,

niet te onderhouden, maar een boer moet zijn dieren verzorgen, zijn grond omploegen, zaaien, onkruid wieden, oogsten, zijn gewassen beschermen tegen dieren enzovoort.

b Bijvoorbeeld: de natuur bood niet meer voldoende voedsel en de bewoners van

Abu Hureyra waren niet gewend om een nomadisch bestaan te leiden; de bewoners van Abu Hureyra wilden meer controle hebben over hun voedselvoorziening.

Basistekst 1

• 2,5 miljoen v.C. – ontstaan van de eerste mens

140.000 v.C. – ontstaan van homo sapiens 120.000-10.000 v.C. – laatste ijstijd 80.000 v.C. – homo sapiens trekt naar Azië 40.000 v.C. – homo sapiens trekt naar Europa 11.000 v.C. – landbouw in Abu Hureyra 9000-6000 v.C. – ontstaan van landbouwsamenlevingen in de Vruchtbare Halvemaan 7000 v.C. – verspreiding van landbouw naar Noord-Afrika 6000 v.C. – verspreiding van landbouw naar Europa

• Je kunt de prehistorie 2,5 miljoen jaar geleden laten beginnen met de verschijning

van de eerste mens, homo habilis, maar je kunt ook uitgaan van de verschijning van onze eigen soort, homo sapiens. De prehistorie begint in dat geval pas in 140.000 v.C.

• a Jagers-verzamelaars leefden van de jacht en het verzamelen van voedsel.

Ze waren meestal nomaden.Ze leefden in kleine groepen.Binnen de groep bestonden nauwelijks sociale verschillen.Er bestond een rolverdeling tussen mannen en vrouwen.Jagers-verzamelaars dreven handel met elkaar.b Homo sapiens maakte meer gespecialiseerde werktuigen en gebruikte daarvoor meer verschillende materialen.Homo sapiens maakte kunst.

• / 4