HET GEZIN CENTRAAL - Hoofdstuk 1 – Gezinshulpverlening: doelgroep,...

Arjan Bolt Hoofdstuk 1 t/m 10

HET GEZIN CENTRAAL

Handboek voor ambulant hulpverleners 1 / 4

Hoofdstuk 1 – Gezinshulpverlening: doelgroep,

doelen en varianten 1.1Inleiding Ambulante gezinshulpverlening is een systeemgerichte vorm van jeugdhulp die hulp biedt bij het opvoeden in de dagelijkse woonomgeving van gezinnen. Waar de problemen ontstaan, zijn tevens de oplossingen te vinden. De hulp is bedoeld voor gezinnen met milde tot ernstige opgroei- en opvoedproblemen, en richt zich niet uitsluitend op het kind of de jongere, maar op het hele gezin of de hele familie. Kenmerkend voor de werkwijze van de gezinshulpverlener is dat het gezinsleven het uitgangspunt en het oefenterrein vormt.Er zijn veel gezinnen in Nederland die gebruikmaken van gezinshulpverlening in een of andere vorm. Het aantal kinderen en jongeren met serieuze opgroei- en opvoedproblemen wordt geschat op ongeveer 15%, waarbij voor 5% geldt dat de problemen ernstig en structureel zijn.

1.2Doelgroep: de gezinnen en hun vragen

Wat is een gezin?In 1996 definieerde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een gezin als ‘elk leefverband van een of meer volwassenen die verantwoordelijkheid dragen voor de verzorging en opvoeding van een of meer kinderen’. Het begrip ‘gezin’ wordt in dit boek breder opgevat dan uitsluitend een leefvorm met ouders die hun eigen kinderen opvoeden.Als gezinshulpverlener kom je in aanraking met gezinnen in alle varianten, leefvormen, gezinssamenstellingen en verhoudingen die er bestaan in de Nederlandse samenleving. Het gaat erom dat kinderen en jongeren gezien worden in de levenscontext waarin zij opgroeien.Opgroei- en opvoedproblemen Als spanningen in huis te hoog oplopen en ouders en hun kinderen niet meer in staat zijn daar zelfstandig het hoofd aan te bieden, dan ontstaat de behoefte en soms de noodzaak om een beroep te doen op professionele hulp. De draagkracht van een gezin is hierbij een belangrijke factor. Ambulant gezinshulpverleners komen in aanraking met gezinnen waarbij de draagkracht van een gezin niet opweegt tegen de draaglast.Risicofactoren en beschermende factoren Gedragsproblemen worden globaal gecategoriseerd in externaliserende en internaliserende gedragsproblemen.Externaliserend: gedrag leidt tot botsing met zijn omgeving en de geldende sociale of maatschappelijke regels en normen.Internaliserend: het kind ondervindt zelf de meeste hinder van zijn gedragsprobleem.Bij het dieper ingaan op de kenmerken van de doelgroep geldt de invalshoek dat de ontwikkeling van het kind, en daarmee het ontstaan van ernstige opgroei- en opvoedproblematiek, bepaald wordt door een complex samenspel van problemen en omstandigheden die zich afspelen op vier gebieden van het gezinsleven: kind-, ouder-, gezins- en bredere omgevingskenmerken. Bij elk van deze kenmerken spelen risicofactoren en beschermende factoren een rol.

Risicofactoren: gebeurtenissen en omstandigheden die het gezinsleven nadelig

beïnvloeden en die bij kunnen dragen aan het ontstaan en onderhouden van opvoed- en opgroeiproblemen.Beschermende factoren: versterken de draagkracht van een gezin en reduceren de kans op escalatie van problemen.Arjan Bolt Het gezin centraal: Handboek voor ambulant hulpverleners 2 / 4

KindkenmerkenOuderkenmerken Gedragsproblemen Beperkingen Problematische gehechtheid Levensgebeurtenissen Beschermende kindfactoren oEen kind met ASS dat tegelijk ook intelligent is, maakt meer kans om sociale vaardigheden te leren en zich te redden in de samenleving dan een autistisch kind met beperkte verstandelijke vermogens.oZelfvertrouwen, vaardigheden, motivatie, positief zelfbeeld, etc.Ziekte of handicap Psychiatrische aandoening en verslavingsproblematiek LVB (licht verstandelijke beperking) Intergenerationele overdracht  problemen uit eigen (vroegere) opvoeding meenemen en aan kinderen overbrengen door geen goed voorbeeld te hebben gehad.

Beschermende factoren:

oSteunende partner

• Positieve eigenschappen

oSteunend netwerk GezinskenmerkenOmgevingskenmerken Slechte sociaaleconomische omstandigheden Werkeloosheid Veel conflicten en huiselijk geweld Echtscheiding Overlijden van een over Criminele activiteiten van gezinsleden Wisselende verzorgers en partners van ouder(s) Eenoudergezinnen Migrantengezinnen Lage sociaaleconomische status Werkeloosheid Armoede Huisvestingsproblemen Slecht onderwijs Wonen in een buurt met verval en criminaliteit Blootstelling aan discriminatie en stigmatisering Afwijkende subculturele normen en waarden Van licht probleem tot multiprobleem De aard van de problematiek van de gezinnen die gezinshulpverlening inschakelen zou je kunnen indelen van ‘licht’ naar ‘ernstig’. Deze onderverdeling is subjectief.

Kwetsbare gezinnen: gezinnen die volgens de definitie te maken hebben met

minstens vijf risicofactoren die het functioneren van het gezin nadelig beïnvloeden.

Multiprobleemgezinnen: deze gezinnen kampen naast de opgroei- en

opvoedingsproblemen met tal van andere nadelige omstandigheden.Hulpvragen Over het algemeen hebben hulpvragen betrekking op minimaal een van de volgende vier

gebieden:

1.Opvoeding en communicatie; 2.Samenwerking tussen ouders; 3.Gedragsproblemen bij (een van) de jeugdigen; 4.Omstandigheden in de omgeving van het gezin en in hun sociale netwerk die van invloed zijn op het dagelijks leven van het gezin en het functioneren van de ouders en jeugdigen.

1.3Doelen van gezinshulpverlening: gedragsverandering en empowerment

De bedoeling van ambulante gezinshulpverlening is het gezin te helpen om een neerwaartse spiraal te doorbreken, de balans tussen draagkracht en draaglast te herstellen en zo de regie over het leven weer geheel te hervinden. De balans herstelt zich als er sprake is van concrete, aantoonbare en duurzame gedragsverbetering in het gezin. Deze leidt tot afname van opvoedingsbelasting en dat draagt bij aan de afname van gedragsproblemen en de toename van probleemoplossende vaardigheden in het gezin.Duurzame gedragsverandering hangt samen met het begrip empowerment. Empowerment ontstaat als de gezinsleden de kracht in zichzelf én in hun sociale omgeving weten te vinden om hun leven zelfstandig aan te kunnen.Arjan Bolt Het gezin centraal: Handboek voor ambulant hulpverleners 3 / 4

Gedragsverbetering in een gezin kan zich op een aantal gebieden manifesteren:

Versterking van de opvoedingsvaardigheden van de ouders; Afname van de gedragsproblemen van het kind of de jongere; Afname van de door de ouders ervaren opvoedingsbelasting; Verbetering van de samenwerking tussen de ouders, ook als ze ex-partners zijn; Toename van het vermogen van het gezin om daar waar nodig het sociale netwerk in te schakelen en te benutten.

1.4Enkelvoudige ambulante gezinshulpverlening Enkelvoudige ambulante hulpverlening is ambulante jeugd- en gezinshulpverlening die niet gecombineerd wordt met een andere vorm van hulp of zorg aan een gezin. De gezinshulpverlener is degene die zich met hulpvragen rond opvoeden en opgroeien van een gezin bezighoudt. Ambulante gezinshulpverlening wordt per definitie vraaggericht aangeboden; de inhoud, duur en intensiteit van de hulp is afhankelijk van de hulpvraag.Als ambulante hulp gestructureerd, planmatig en doelgericht is, draagt het bij aan de effectiviteit van de hulp. Succesvolle gezinshulpverlening leidt ertoe dat gezinnen de regie over hun leven weten te hervinden en te behouden en dat hun vermogen tot zelfsturing bevorderd wordt. De gezinshulpverlener fungeert hierbij als coach door de juiste vragen te stellen en de gezinsleden te stimuleren op een constructieve wijze naar hun toekomst te kijken.

1.5Meervoudige jeugd- en gezinshulp: werken volgens 1Gezin1Plan

Wanneer meerder instellingen zich bezighouden met hulp en zorg aan een gezin, is het altijd de gewoonte geweest dat elke professional een eigen behandel- of hulpplan formuleerde. De hulp aan gezinnen is gefragmenteerd als elke betrokken hulp- of dienstverlener op het terrein waarop hij expert is zijn eigen koers vaart en zijn eigen plan trekt. Het alternatief voor gefragmenteerde hulp is geïntegreerde hulp, waarbij er sprake is van samenhang tussen de verschillende vormen van hulp en zorg die aan een gezin verleend worden. Deze samenhang ontstaat door het opstellen van een gezamenlijk geïntegreerd gezinsplan, hierin worden alle doelen, afspraken en activiteiten op de levensgebieden waar het gezin problemen ervaart vastgelegd.1Gezin1Plan is het werkmodel van integrale hulp aan gezinnen aan de hand van een gezinsplan. Dit is verankerd in de Jeugdwet met de zinsnede ‘(…) één gezin, één plan, één regisseur is het uitgangspunt bij de decentralisatie in het sociale domein’.Het werken met een gezinsplan, op basis van gelijkwaardige samenwerking en gericht op het versterken van eigen kracht, vormt het fundament van werkzame hulpverveling aan multiprobleemgezinnen. Dit fundament heeft consequenties voor het handelen van professionals die in vijf principes, de werkzame elementen van effectieve hulp aan multi-

probleemgezinnen, zijn samen te vatten:

1.Professionals overleggen altijd met cliënten en niet over cliënten.

2.Het gezin is eigenaar en opsteller van het gezinsplan. Hun doelen zijn leidend.

3.Cliënten beslissen (mee) over de in te zetten hulp en zorg.

4.Professionals ondersteunen het gezin om steun uit het sociale netwerk te mobiliseren ten behoeven van het gezinsplan.

5.Professionals leggen de focus op competenties, krachten en successen van gezinsleden in hun context.Werken volgens de uitganspunten van 1Gezin1Plan bij meervoudige hulp aan multiprobleem gezinnen impliceert dat er een ‘team’ van professionals rond het gezin ontstaat. Dat team streeft naar empowerment en zelfsturing van het gezin.Arjan Bolt Het gezin centraal: Handboek voor ambulant hulpverleners

• / 4