Rechtsgeschiedenis - Bijzondere aandacht zal worden besteed aan de r...

SAMENVATTING

Rechtsgeschiedenis Semester 2.1, Blok 2

VAKOMSCHRIJVING

In deze cursus krijg je inzicht in de historische ontwikkeling van het recht in Europa.Bijzondere aandacht zal worden besteed aan de rol van het Romeinse recht. Dit recht ontstond rond het begin van onze jaartelling en werd in de zesde eeuw in opdracht van keizer Justinianus vastgelegd in een omvangrijk wetboek, het Corpus Iuris Civilis (letterlijk: het geheel van het voor burgers geldende recht). Dit wetboek werd

1 1 / 4

in de elfde eeuw in Noord-Italië herontdekt en geleidelijk geherintroduceerd in de rechtspraktijk van verschillende Europese landen. Deze zogeheten ‘receptie’ van het Romeinse recht zou bijdragen aan de ontwikkeling van een gemeenschappelijke Europese rechtscultuur, het ‘civil law.’ Kenmerkend voor het ‘civil law’ is dat het recht is gecodificeerd, d.w.z. op schrift gesteld in door de overheid vastgestelde algemene wetboeken die aanspraak maken op exclusieve gelding. Door verschillende historische omstandigheden werd het Romeinse recht in Engeland op aanzienlijk minder grote schaal gerecipieerd. Daar ontstond vanaf de 12 e  eeuw een andere rechtsfamilie, namelijk die van het ‘common law’. Kenmerkend voor dit recht is juist dat het on-gecodificeerd is gebleven: anders dan het continentale civil law wordt het Engelse common law primair ontwikkeld door rechters, niet door de wetgever. De beide rechtsfamilies – en in het bijzonder de in het ‘civil law’ geboren codificatiegedachte – zijn in de loop der tijd over de wereld verbreid geraakt. Tijdens de cursus zullen het ontstaan en de ontwikkeling van het civil law en common law, en de verspreiding daarvan buiten Europa, chronologisch worden behandeld.Daarnaast gaan we tijdens deze cursus in op een specifiek thema: de geschiedenis van de democratische rechtsstaat. Een belangrijk aspect van de democratische rechtsstaat is dat zowel burgers als de overheid zijn gebonden aan het recht. Deze binding aan het recht voorkomt dat zij hun macht op een willekeurige wijze kunnen uitoefenen. Belangrijke elementen van de democratische rechtsstaat zijn onder meer het legaliteitsbeginsel, het principe van machtsverdeling (de trias politica), onafhankelijke rechterlijke controle en de waarborging van (individuele) grondrechten. De moderne theorie van de rechtsstaat is pas relatief laat in de geschiedenis ontstaan, namelijk tijdens de burgerlijke revoluties van de achttiende eeuw (de Amerikaanse en Franse revoluties van 1776 en 1789). Elementen van rechtsstatelijk denken kunnen echter al worden aangetroffen in de rechtspraktijk en rechtswetenschap van eerdere perioden. In deze cursus leer je hoe het denken over de democratische rechtsstaat door de tijd heen is veranderd, van de Oudheid tot aan de 20ste eeuw.

OPBOUW VAN HET VAK

De opbouw van het vak is als volgt: elke week staat de geschiedenis van het recht in een bepaalde historische periode centraal. Bijvoorbeeld week 1 is gewijd aan het Romeinse recht, week 2 aan het middeleeuwse recht enzovoort. Daarnaast worden per week steeds één of meer elementen van de ‘democratische rechtsstaat’ behandeld. Bijvoorbeeld in week 1 gaat het onder meer over de vraag of de Romeinse keizer gebonden was aan de wetten.

2 2 / 4

Het algemene overzicht van de geschiedenis van het recht in Europa wordt gegeven aan de hand van het boek van Tamar Herzog, A short history of European law. The last two and a half millennia, Harvard University Press 2018. Zij verdeelt haar werk

onderin:

1.De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus

• Romeins recht
• Het Christendom

2.De vroege Middeleeuwen: 500 na Christus -1000

• Geen juristen?
• Wereldlijke en kerkelijke macht

3. De late Middeleeuwen: 1000 - 1500

• Een Europees ius commune
• Een Engelse Common law

4.De Vroegmoderne tijd: 1500 - 1700

• Crisis en herstel ius commune
• Crisis en herstel common law

c. Het universeel geldende Europese recht: ius gentium

5.De Moderne tijd: 1700 - 1800

• Noord-Amerika
• Frankrijk

6.De negentiende eeuw:

a. Het universeel geldende Europese recht: codificaties

• Het codificeren van het common law

Herzog sluit haar werk af met een epiloog, die centraal zal staan in week 7 van de cursus.De elementen van een democratische rechtsstaat zullen worden besproken aan de hand vanhet boek van M.C. Burkens et al., Beginselen van de democratische

rechtsstaat: inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en

bestuursrecht (9e druk), Deventer: Wolters Kluwer 2022. Dit boek is tevens verplichte literatuur voor het vak Democratie en Rechtsstaat.

Burkens onderscheidt de volgende elementen van de democratische rechtsstaat:

• Natuurrecht
• Staat
• Maatschappelijk contract
• Legaliteitsbeginsel
• Machtsverdeling
• Rechterlijke controle
• Grondrechten
• Democratie

Elke week zullen er naast een inhoudelijk overzicht van het recht en de rechtswetenschap in een historische periode (Oudheid, Middeleeuwen I-II, Vroegmoderne tijd, Moderne tijd, negentiende eeuw) één of meer juridisch-

3 3 / 4

historische bronnen worden gelezen. Aan de hand van deze bronnen zal worden nagegaan hoe het denken over en de praktijk van de rechtsstaat in de betreffende periode verschilden van moderne opvattingen over de democratische rechtsstaat.Om de bronnen goed te kunnen analyseren, worden wekelijks ook korte wetenschappelijke teksten voorgeschreven, bijv. fragmenten uit wetenschappelijke artikelen, waarin de historische context van de bron wordt geschetst. Deze teksten worden beschikbaar gesteld via Canvas en maken deel uit van de verplichte literatuur (zie ook hieronder: ‘verplichte literatuur’). De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus Deze cursus Rechtsgeschiedenis bouwt voort op de vakken ‘Grondslagen van het recht’ en ‘Inleiding Staats- en Bestuursrecht’, en het projectvak ‘Rechtsstaat en democratie’ (B1) en bereidt studenten voor op de vakken ‘Rechtsfilosofie’ en ‘Fundamentele rechten’ (B3).

PERIODEONDERWERP

1. DE ROMEINSE OUDHEID: 500 V.C-

500 N.C

• Romeins recht
• Het Christendom

2. DE VROEGE MIDDELEEUWEN: 500

NA CHRISTUS - 1000

• Geen juristen?
• Wereldlijke en kerkelijke macht

3. DE LATE MIDDELEEUWEN: 1000 -

1500

• Een Europees ius commune
• Een Engelse Common law

4. DE VROEGMODERNE TIJD: 1500 -

1700

• Crisis en herstel ius commune
• Crisis en herstel common law
• Het universeel geldende Europese

recht: ius gentium

5. DE MODERNE TIJD: 1700 - 1800

• Noord-Amerika
• Frankrijk

6. DE NEGENTIENDE EEUW

• Het universeel geldende Europese

recht: codificaties

• Het codificeren van het common

law

LEERDOELEN VAK

1.Na deze cursus kan de student:

-Beschrijven hoe het recht in Europa zich heeft ontwikkeld en welke rol juristen en niet-juristen daarbij hebben gespeeld (20%); -De ontwikkeling van het recht in Europa plaatsen tegen politieke, religieuze en sociaal-culturele achtergronden (20%);

• / 4