SAMENVATTING ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE

SAMENVATTING ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE

Matthijsen, L. (2016). Ontwikkelingspsychologie: Customeditie Fontys Hogescholen Eindhoven.

Amsterdam: Pearson Benelux B.V.

PRENATALE FASE EN BABYFASE

DEEL 1: De ontwikkeling van het kind

Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind

1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied

Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie

• Onderzoek naar de ontwikkeling van kinderen is te verdelen in vier centrale

thema’s, namelijk:

Fysieke ontwikkeling; Cognitieve ontwikkeling; Sociale ontwikkeling; Persoonlijkheidsontwikkeling.

• Fysieke ontwikkeling  Fysieke ontwikkelingspsychologen kijken naar de invloed van het lichaam

op ons gedrag. Er wordt hierbij gefocust op de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap.

• Cognitieve ontwikkeling  Cognitieve ontwikkelingspsychologen proberen te begrijpen hoe het

gedrag van mensen wordt beïnvloed door groei en veranderingen in hun intellectuele vermogens (grote algemene ontwikkeling). Zij houden zich bezig met leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie.

• Sociale ontwikkeling  Sociale ontwikkelingspsychologen kijkt naar de manier waarop de

interacties van mensen en hun sociale relaties in de loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven.

• Persoonlijkheidsontwikkeling  Persoonlijkheidsontwikkelingspsychologen kijken naar de stabiliteit

en verandering in de eigenschappen die de ene persoon van de andere persoon onderscheiden.

• Specialisten op het gebied van persoonlijkheidsontwikkeling en sociale ontwikkeling houden zich

ook bezig met de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen en adolescenten.

De ontwikkeling van het kind: vier thema’s

ORIENTATIE THEMA’SVOORBEELDEN VAN VRAAGSTUKKEN

Fysieke ontwikkelingKijkt naar de invloed van de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap op ons gedrag.oWat bepaalt de sekse van een kind?oWat zijn de langetermijngevolgen van een premature geboorte?oWat zijn de voordelen van borstvoeding?oWat zijn de consequenties van vroege of late seksuele rijpheid?Cognitieve ontwikkeling Kijkt naar intellectuele vermogens, waaronder leren, geheugen, het oplossen van problemen en intelligentie oWat zijn de vroegste herinneringen die we van onze babytijd kunnen hebben?oWat zijn de consequenties van tv- kijken?oHeeft tweetaligheid voordelen?oBestaan er etnische verschillen in intelligentie? 1 / 4

oWelke invloeden heeft egocentrisme van een adolescent op zijn wereldbeeld?Sociale ontwikkelingKijkt naar de ontwikkeling en de verandering van sociale relaties en interacties met anderen oReageren pasgeborenen anders op hun moeder dan op andere mensen?oHoe kunnen we interetnische vriendschappen bevorderen?Persoonlijkheids- ontwikkeling Kijkt naar de duurzame eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden oWat is de beste manier om kinderen op te voeden?oWanneer wordt een kind zich bewust van zijn sekse?oWat zijn de oorzaken van zelfmoord bij adolescenten?Leeftijdsgroepen en individuele verschillen

- Kinderen en jongeren worden onderverdeeld in globale leeftijdsgroepen:

De prenatale periode (de periode van conceptie tot geboorte); De baby- en peutertijd (van geboorte tot drie jaar); De kleutertijd (van drie tot zes jaar); De schooltijd (van zes tot twaalf jaar); De adolescentie (van twaalf tot twintig jaar).

• De leeftijdsgroepen en perioden zijn sociale constructen. Een sociaal construct is een idee over de

realiteit dat weliswaar breed geaccepteerd is, maar afhangt van de maatschappij en de cultuur op een bepaald moment.

• De tijdstippen waarop gebeurtenissen zich in het leven van mensen voltrekken, kunnen aanzienlijk

variëren. Dat heeft deels een biologische oorzaak: de ene mens is sneller volgroeid dan de andere.Ook omgevingsfactoren spelen een belangrijke rol.

1.2.3 Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie

• Er zijn altijd een aantal centrale vraagstukken over de ontwikkeling van kinderen.

Continue verandering versus discontinue verandering

• Bij continue verandering is de ontwikkeling geleidelijk en vloeien de prestaties op een bepaald

niveau voort uit de prestaties op de vorige niveaus. Nieuwe vaardigheden vloeien automatisch voort uit bestaande vaardigheden. Continue verandering is kwantitatief: de ontwikkeling wordt groter of meer. De onderliggende ontwikkelingsprocessen die de aanzet geven tot verandering blijven gedurende het hele leven hetzelfde.

• Discontinue verandering vind plaats in aparte stadia. Ieder stadium levert gedrag op dat kwalitatief

anders is dan gedrag in eerdere stadia. Er is als het ware sprake van sprongetjes vooruit.

Kritieke en gevoelige perioden: de invloed van de omgeving

• Een kritieke periode is een specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de

grootste gevolgen heeft. Er is sprake van kritieke perioden wanneer de aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli noodzakelijk is voor een normale ontwikkeling, of wanneer blootstelling aan een bepaalde stimuli abnormale ontwikkeling tot gevolgen heeft.

• Mensen zijn op veel vlakken, en dan met name op het gebied van cognitieve ontwikkeling, sociale

ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling, flexibeler dan aanvankelijk werd aangenomen.  Plasticiteit is de mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur veranderlijk is.

• Tijdens een gevoelige periode zijn organisme extra kwetsbaar voor bepaalde soorten stimuli in hun

omgeving. 2 / 4

• Er wordt aangenomen dat het permanente en onomkeerbare gevolgen heeft wanneer een individu

in ontwikkeling bepaalde invloeden mist tijdens kritieke perioden. Van het ontbreken van invloeden tijdens gevoelige perioden hoeven consequenties niet altijd permanent te zijn.Levensloopmodel versus focus op verschillende perioden

• Levensloopmodel  In moderne theorieën ligt de nadruk groei en verandering in de loop van het

leven en op verbanden tussen verschillende perioden.

• Focus op verschillende perioden  Vroege ontwikkelingspsychologen zien de kindertijd en de

adolescente nadrukkelijk als de belangrijkste perioden.De relatieve invloed van nature en culture op de ontwikkeling

• Nature verwijst naar eigenschappen, vermogens en capaciteiten die mensen van hun ouders erven.

Het bevat elke factor die het resultaat is van het zich geleidelijk ontvouwen van voorbestemde genetische informatie. Deze genetische invloeden zijn aan het werk terwijl we ons ontwikkelen van het moment van conceptie tot het moment dat we een volgroeid mens zijn.

• Nurture verwijst naar de omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen. Sommige van die invloeden

zijn biologisch of sociaal van aard. Weer andere invloeden zijn het resultaat van maatschappelijke factoren.Belangrijke vraagstukken rond de ontwikkeling van het kind Continue veranderingDiscontinue verandering oVerandering verloopt geleidelijk oPrestaties op het ene niveau zijn een vervolg op een voorgaand niveau.Onderliggende ontwikkelingsprocessen blijven tijdens iemands hele levensduur gelijk.oVerandering verloopt in een duidelijk te onderscheiden stappen of fasen.oGedrag en processen zijn in verschillende fasen kwalitatief verschillend.Kritieke periodenGevoelige perioden oVoor een normale ontwikkeling zijn bepaalde stimuli uit de omgeving noodzakelijk.oVroege ontwikkelingspsychologen leggen hier de nadruk op.oMensen zijn gevoelig voor bepaalde stimuli uit de omgeving, maar de gevolgen van het ontbreken van bepaalde stimuli zijn terug te draaien.oDeze theorie wordt momenteel gehanteerd door levenslooppsychologen.LevensloopmodelFocus op specifieke perioden oIn moderne theorieën ligt de nadruk op groei en verandering in de loop van het leven en op verbanden tussen verschillende perioden.oVroege ontwikkelingspsychologen zien de kindertijd en de adolescentie nadrukkelijk als de belangrijkste perioden.NatureNurture oDe nadruk ligt op het ontdekken van erfelijke eigenschappen en vermogens.oDe nadruk ligt op de invloed van de omgeving op iemands ontwikkeling.

Hoofdstuk 3: Het begin van het leven

3.3.4 De prenatale omgeving: bedreigingen voor de ontwikkeling

• Een aantal van de meest ingrijpende gevolgen voor het kind is het resultaat van teratogene

effecten. Een teratogeen effect is een omgevingsfactor die lijdt tot een geboorteafwijking.

• Het moment en de mate van blootstelling aan een teratogene stof zijn cruciaal. In sommige fasen

van de prenatale ontwikkeling heeft een bepaalde teratogene stof maar heel weinig invloed. In andere perioden kan diezelfde stof verregaande consequenties hebben. In het algemeen hebben teratogenen het grootste effect tijdens perioden van erg snelle prenatale ontwikkeling. Bovendien zijn organen op verschillende tijdstippen gevoelig voor teratogene effecten.Gevoeligheid voor teratogene stoffen De mate van gevoeligheid van verschillende delen van het lichaam is afhankelijk van het ontwikkelingsstadium waarin ze zich bevinden. 3 / 4

Het voedingspatroon van de moeder

• Een moeder die gevarieerd eet en zorgt dat ze de juiste voedingsstoffen binnenkrijgt, heeft

waarschijnlijk minder last van complicaties tijdens de zwangerschap.

• Bijna 30% van de wereldbevolking lijdt aan een vorm van ondervoeding.
• Onderzoek wijst uit dat baby’s die als foetus ondervoed waren en daarna in een betere omgeving

opgroeiden, een deel van de effecten van hun vroege ondervoeding kunnen opheffen.De leeftijd van de moeder

• Vrouwen die ouder zijn dan dertig als ze een kind krijgen, lopen een groter risico op verschillende

zwangerschaps- en geboortecomplicaties dan jongere vrouwen. Zo hebben bijvoorbeeld meer kans op een vroeggeboorte, en hun kinderen hebben vaker een laag geboortegewicht. Daarnaast hebben oudere moeders een grotere kans op een kind met het downsyndroom.

• Uit onderzoek blijkt dat bijvoorbeeld vrouwen in de veertig zonder gezondheidsproblemen niet

meer risico lopen op prenatale problemen dan vrouwen van in de twintig.

• De risico’s zijn ook groter bij heel jonge moeders. Vrouwen die zwanger worden tijdens de

adolescentie hebben meer kans op een vroeggeboorte. Bovendien ligt het sterftecijfer van baby’s van tienermoeders twee keer zo hoog als dat van moeders tussen de twintig en de dertig.De prenatale begeleiding van de moeder

• Fysiologische problemen en de sociale en economische omstandigheden van tienermoeders spelen

een rol bij het sterftecijfer van baby’s. Veel tienermoeders hebben niet genoeg geld of sociale ondersteuning, waardoor ze geen toegang hebben tot goede prenatale zorg en kraamzorg.De gezondheid van de moeder

• Moeders die gezond eten, gemiddeld aankomen en voldoende bewegen hebben meer kans op een

gezonde baby.

• Ziekte bij vrouwen kan desastreuze gevolgen hebben. Als de moeder voor de elfde week van haar

zwangerschap rubella (rodehond) krijgt, kan haar baby daar ernstige gevolgen van ondervinden, zoals blindheid, doofheid, hartafwijkingen of hersenbeschadiging. In latere stadie is de kans op negatieve gevolgen voor het ongeboren kind minder groot.  Het moment waarop de moeder de ziekte oploopt is dus cruciaal.

• Een aantal soa kan direct op de foetus worden overgebracht. In sommige gevallen worden soa aan

het kind doorgegeven op het moment dat het door het geboortekanaal passeert.Het drugs- en medicijngebruik van de moeder

• Moeders die drugs of medicijnen gebruiken, kunnen hun ongeboren kind ernstig in gevaar brengen.

Drugs brengen grotere risico’s met zich mee dan medicijnen.Moeders die alcohol en tabak gebruiken

• Steeds meer signalen wijzen erop dat zelfs kleine hoeveelheden alcohol en nicotine de ontwikkeling

van de foetus kunnen verstoren.

• De kinderen van vrouwen die tijdens de zwangerschap aanzienlijke hoeveelheden alcohol tot zich

nemen lopen het grootste risico. Zo kunnen deze kinderen geboren worden met het foetaal alcoholsyndroom (FAS). FAS is een cognitieve stoornis die wordt veroorzaakt door alcoholmisbruik tijdens de zwangerschap.

• In het geval van foetale alcoholeffecten (FAE) vertonen kinderen als gevolg van het alcoholgebruik

van hun moeder een aantal problemen die kenmerkend zijn voor het foetaal alcoholsyndroom.

• Hoe meer alcohol moeders hadden gedronken, hoe slechter hun kinderen konden presteren.
• Roken heeft verschillende consequenties op ongeboren kinderen en geen enkele is positief.
• Hoewel de risico’s niet volledig bewezen zijn, wijzen sommige onderzoeken uit dat grote

hoeveelheden cafeïne schadelijk kunnen zijn voor een foetus.Hebben vaders invloed op de prenatale omgeving?

• Een vader in spe zou niet moeten roken. Passief roken kan de gezondheid van de moeder

aantasten, waardoor de gezondheid van haar ongeboren kind in gevaar komt. Daarnaast kan een vader die alcohol en drugs gebruikt meer schade veroorzaken dan chromosale schade. Hij kan ook de prenatale omgeving beïnvloeden door de stress die hij bij de moeder veroorzaakt en de

• / 4