Veranderen in meervoud: Een driedimensionale kijk op de sociale veranderkunde

Veranderen in meervoud: Een driedimensionale kijk op de sociale veranderkunde

Gerard Donkers

Hoofdstuk 1: Eigenaardigheid van veranderkundig handelen

Veranderen is een werkwoord. We zijn bezig onze eigen situatie of die van een ander te veranderen om iets belangrijks te realiseren.Dagelijks brengen we veranderingen aan in onze materiele omgeving. Dit vraagt om zelfsturing en complexe handelingen. De veranderactiviteit heeft ook altijd betrekking op de persoon die de verandering doorvoert, het vraagt dus zelf beïnvloeding. Het gaat dus om het niet enkel passief ondergaan van situaties, maar er zelf actief iets mee doen, er een eigen betekenis aan geven.We zijn ook voortdurend bezig met sociale verandering. We beïnvloeden mensen en menselijke verhoudingen om ons heen. Soms worden deze beïnvloedingsvaardigheden over- of onderschat.Tacit knowledge = Onbewust weten van hoe te handelen.In de veranderkunde wil met deze impliciete kennis expliciet maken. Tegenargumenten zijn dat bij té veel bewustwording de spontaniteit verloren gaat, sommige processen zoals slapen kunnen alleen maar onbewust verlopen, sommige zingevende intenties hoeven niet geëxpliceerd te worden om ze te realiseren en het expliceren van algemene waarden kan juist onveiligheid of tegendraadsheid oproepen.Reflecteren op je eigen handelen kan nieuwe mogelijkheden geven om jezelf en de situatie weer de goede kant op te sturen.Sommige dingen zijn niet te veranderen of sommige veranderingen zijn niet wenselijk. Door dit te accepteren ben je ook bezig met veranderen. Hiervoor kan men ook intern gerichte veranderingen invoeren, zoals jezelf beter afstemmen op de situatie waarin je zit.Kortom: Veranderen is een alledaags bewust en onbewust proces van doel- of waard georiënteerd handelen, gericht op het aanbrengen van wijzigingen in de omgeving en/of zichzelf.Het veranderen van mens en samenleving wordt meer geprofessionaliseerd en voorwerp van wetenschappelijk onderzoek.In begin 21 e eeuw werd gepleit voor een meer generalistische basis van alle sociale beroepen.

Alle sociale beroepen hebben 6 basiskenmerken:

-Interventiekundig -Sociaal -Procesmatig -Moreel -Dialogisch -Integratief 1 / 3

Interventiekundig Een interventiegerichte manier van kijken naar situaties. Praktische pogingen om mensen in sociale situaties in de gewenste richting te beïnvloeden. Respect is erkenning van de ander als een zelfsturend persoon.

Verschil leek en professional:

-Professional handelt vanuit functie en staat buiten het cliëntsysteem en heeft daarom gepaste afstand.-Een professional gaat relatie aan voor beperkte tijd.-De professional werkt doelgericht en procesmatig. Er is verkenning, plan van aanpak, evaluatie en bijstelling. Hij is zich meer bewust van hetgeen hij doet.Sociaal Onder het sociaal domein vallen zorginstellingen maar ook commerciële bedrijven die zich bezighouden met verandering. Het omvat het gehele terrein wat zich bezighoudt met onderlinge verhoudingen tussen mensen. Dit samenleven/samenwerken wordt getoetst aan sociale criteria: De kwaliteit van de menselijke verhoudingen en hoe die door de betrokkenen worden ervaren.Psychosociaal verwijst naar de samenhang van sociale en psychische factoren. Hoe mensen zich naar elkaar opstellen hangt samen met hoe ze zichzelf ervaren en hun overtuigingen. Maar andersom wordt iemands psychische gesteldheid beïnvloed door de sociale verbanden waarin hij deelneemt.Sociaal functioneren is psychische en maatschappelijk functioneren. Ons gedrag wordt medebepaald door de context.Sociaal verwijst meer naar het persoonlijke karakter van de samenleving, een fijn leefklimaat.Maatschappelijk verwijst meer naar de geïnstitutionaliseerde wijze van samenleven/wonen/werken.Interpersoonlijk verwijst naar betekenisvol gedrag t.o.v. elkaar, beïnvloeding.

Benaderingen van veranderen:

-Rechtstreeks/direct, via interactie, competentieversterking.-Indirect, beïnvloeding van omgevingscondities, conditieverbetering.Veranderen om microniveau gaat over sociaal functioneren van individu en kleine groepen (sociaal- emotioneel, identiteit, gezin etc.).Veranderen om mesoniveau gaat over het functioneren van groepen en organisaties (samenwerking, besluitvorming etc.). Belangrijk is om binnen de groep ook aandacht te schenken aan het individu.Veranderen op macroniveau gaat het functioneren van grotere samenlevingsverbanden (werkgelegenheidsvraagstukken, armoede, veiligheid etc.).Procesmatig Het sociale domein is dynamisch van karakter. Er is geen nulpunt waarop je start met veranderen. De veranderkundige moet zich daarom afstemmen op de situatie in ontwikkeling en niet-gewenste veranderingen afremmen en gewenste veranderingen stimuleren. 2 / 3

Het ondersteunen bij veranderen moet afspelen in de zone van naaste ontwikkeling (nabij gelegen niveau van ontwikkeling).De veranderkundige moet altijd denken in termen van processen en zich sterk inleven in de situatie en intermenselijke processen. Hij moet verder kijken dan het uiterlijk waarneembare, dus inleven in de psychische processen van waaruit mensen handelen. Dit geldt ook voor groepen/organisaties.Er moet gekeken worden naar de inhoud (wat wordt er gezegd) en de vorm (op welke manier). Hiermee kun je methodes ontdekken.Moreel Mensen hebben bewust of onbewust een bepaalde bedoeling met hun gedrag. Dit zijn de referentiewaarden: Waarden (intenties/belangen) van waaruit mensen hun gedrag sturen en reageren op gedrag van anderen, deze kunnen concreet of abstract zijn.Waarden en normen vormen een moraal van wat wel en niet mag, goed en slecht. Normen zijn gedragsregels. Waarden zijn idealen of principes die hieraan onderliggend zijn. Ook instituties hebben een moraal. De waarden en normen binnen beroep vormen de beroepsmoraal.Ethiek is de wetenschap van de moraal.Bij elk sociaal vraagstuk is er sprake van verschillende visies en waarden. Dit kan een moreel conflict tot gevolg hebben tussen betrokken partijen of binnen één persoon zelf.Dialogisch Veranderen verloopt op een sociale manier, door in gesprek te gaan. Dit kan face-to-face maar ook op creatieve wijze, non-verbaal of via internet.In een dialoog is de communicatie altijd vanuit twee kanten gestuurd, er is wederkerige beïnvloeding.Een sociale benadering start dan ook met het opbouwen van een relatie. Dit vraagt tijd maar ook een zelfkritische houding t.o.v. eigen veronderstellingen en bereidheid om tot overeenstemming te komen.Wederzijds respect voor elkaars inbreng is de basis voor het winnen van vertrouwen en om tot een gelijkwaardige samenwerking te komen. Er is dan ook geen één manier van juist handelen, het vraagt om afstemming.Integratief Integratief werken houdt in verschillende bronnen van kennis tot een samenhangend geheel maken. Het gaat niet om een verklarende theorie maar om een competentietheorie (hoe gaan mensen om met zichzelf en de situaties om hun doelen te bereiken).

Vier bronnen van kennis voor de sociale veranderkunde:

-Gedragswetenschappelijk en maatschappijtheoretisch Sociale vraagstukken en ontwikkelingsprocessen van individu, groep en samenleving. Hiermee kan de sociale kwaliteit beoordeeld worden.-Beïnvloedingsmogelijkheden Mogelijkheden en beperkingen van mensen, wat is wel en niet beïnvloedbaar.

• / 3