WWW.CHEMIEOVERAL.NOORDHOFF.NL

Noordhoff Uitgevers

WWW.CHEMIEOVERAL.NOORDHOFF.NL

VIERDE EDITIE

EERSTE OPLAGE, 2012

AUTEURS

Marij Kabel-van den Brand Bertie Spillane ICT Nico Kabel Jack Kauw Patrick van Kempen

EXPERIMENTEN

Iris Jaspers

OVERAL

CHEMIE

4 HAVO

BOEK-21000.indb 115-10-12 16:05 1 / 4

Colofon Omslagontwerp: Lava, Amsterdam, Foto omslag: C. Nuridsany & M. Perennou/Science Photo Library

Ontwerp binnenwerk: Marieke Zwartenkot, Amsterdam, i.s.m. Robin Peterman, Oss

Opmaak: PrePressMediaPartners, Wolvega

Technisch tekenwerk: DDCom, Veldhoven

© 2012 Noordhoff Uitgevers, Groningen, The Netherlands.Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveel­ voudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van ­artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht ­(postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise without prior written permission of the publisher.

ISBN 978-90-11-11374-9243255

00-Chemie Overal Uitw 4havo-VW.indd 223-10-12 08:31 2 / 4

• Scheiden en reageren4
• Bouwstenen van stoffen13
• Stoffen en reacties27
• Moleculaire stoffen40
• Zouten en zoutoplossingen51
• Reacties van zouten 69
• Koolstofverbindingen82

Inhoud

BOEK-21000.indb 315-10-12 16:05 3 / 4

© Noordhoff Uitgevers bv © Noordhoff Uitgevers bv4 Hoofdstuk 1

• Scheiden en reageren

1.1 Chemie om je heen B1 a 1 mengsel

• mengsel
• zuivere stof
• mengsel
• mengsel
• mengsel
• zuivere stof
• zuivere stof (vaak is bij de pakken suiker die je in

de winkel koopt een kleine hoeveelheid van een stof bijgemengd die ervoor moet zorgen dat de suiker niet gaat plakken)

• mengsel

b Een zuivere stof heeft een smeltpunt en een kook­ punt. Een mengsel heeft een smelttraject en een kooktraject.c De index is het getal dat in een molecuulformule rechts onder elk symbool staat. De index geeft het aantal atomen van elke soort in het molecuul weer.

d Een cafeïnemolecuul bevat 26 atomen: 8 atomen

koolstof, 12 atomen waterstof, 2 atomen zuurstof en

• atomen stikstof.

e,f De moleculen van een element bestaan uit één soort atomen, de moleculen van een verbinding bestaan uit verschillende soorten atomen.

• Waterstof: één soort atomen: element
• Ammoniak: twee soorten atomen: verbinding
• Glucose: drie soorten atomen: verbinding
• Zwaveldioxide: twee soorten atomen: verbinding
• Water: twee soorten atomen: verbinding
• Stikstof: één soort atomen: element
• Waterstofperoxide: twee soorten atomen:

­verbinding

• Ozon: één soort atomen: element
• Alcohol: drie soorten atomen: verbinding

10 Fosfor: één soort atomen: element g Waterstof, stikstof, zuurstof, fluor, chloor, broom en jood h 1 Br 2

• CH

4

• CO

2

• H

2 SO 4

• Cl

2 i 1 Alcohol en water zijn in alle verhoudingen meng­

baar (beide zijn hydrofiel): oplossing.

• Water is een hydrofiele vloeistof en wasbenzine

een hydrofobe: een emulsie.

3 Krijt lost niet op in water: er ontstaat een

­suspensie.

4 Suiker is hydrofiel en lost op in water: een

­oplossing.

• Water is hydrofiel en slaolie is een hydrofobe

­vloeistof: een emulsie.

j 1 De stof kan gaan verdampen: dit is een fase­

verandering, de moleculen zelf veranderen niet, maar krijgen een grotere afstand tot elkaar.

2 Er treedt thermolyse op: de stof ontleedt. Dit is

een chemische reactie en daarbij veranderen de moleculen wel.

3 Er treedt een verbrandingsreactie op: de (brand)

stof wordt boven zijn ontbrandingstemperatuur met behulp van zuurstof omgezet in oxiden.k 1 Sb

• Sn
• Zn
• Ca
• Sr

1.2 Zuivere stoffen en mengsels A2 a Nee, het is een mengsel van verschillende gassen, voornamelijk zuurstof en stikstof.b Nee, het is een mengsel van water en opgeloste zouten.A3 Cola is een mengsel. Daarin zitten net zoveel verschil­lende molecuulsoorten als er stoffen in zitten: water­ moleculen, koolstofdioxidemoleculen, suikermoleculen en fosforzuurmoleculen.

BOEK-21000.indb 415-10-12 16:05

• / 4